سهم بنزین در سبد خانوار چقدر است و پول اصلاح قیمت آن چه کارهایی می‌توانست انجام دهد؟

به گزارش خبرمحور به نقل از اقتصادنیوز، سیاست قیمت‌گذاری بنزین در ایران دهه‌هاست گرفتار چرخه «انجماد و شوک» شده است. تثبیت طولانی‌مدت قیمت بنزین باعث ایجاد یارانه پنهان، افزایش مصرف بی‌رویه و در نهایت شوک ناگهانی شد. نمونه بارز این مسئله، آبان ۱۳۹۸ بود که افزایش ناگهانی قیمت بنزین بحران اجتماعی و اقتصادی شدیدی به دنبال داشت.

در حقیقت مشکل اصلی، ناتوانی دولت‌ها در ایجاد یک مکانیزم تعدیل تدریجی و قابل پیش‌بینی است که مردم و بازار بتوانند خود را با آن تطبیق دهند. تثبیت دستوری قیمت بنزین کوتاه‌مدت جذاب به نظر می‌رسد، اما در بلندمدت موجب از دست رفتن میلیاردها دلار درآمد دولت و هدررفت منابع ملی می‌شود.

سناریوهای فرضی قیمت بنزین و درآمد دولت

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که اگر سیاست تعدیل تدریجی با رشد متوسط سالانه ۳۲ درصد ادامه می‌یافت، امروز قیمت بنزین بسیار بالاتر از نرخ فعلی بود و دولت میلیاردها دلار درآمد بیشتر داشت. دو سناریو اصلی برای بررسی فرصت‌سوزی ناشی از تثبیت قیمت قابل بررسی است:

سناریوی اول: رشد متوسط ۳۲ درصدی قیمت بنزین از سال‌های ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۳ ادامه می‌یافت. بر اساس این سناریو، قیمت بنزین در سال ۱۳۸۳ به حدود ۱۸۴ تومان می‌رسید، در سال ۱۳۸۹ به حدود ۴۲۳ تومان بالغ می‌شد و در سال ۱۳۹۸ نیز به حدود ۵,۱۴۸ تومان می‌رسید. اگر این روند تداوم می‌یافت، قیمت بنزین در سال ۱۴۰۵ به حدود ۳۵ هزار تومان می‌رسید و بحران آبان ۹۸ رخ نمی‌داد.

سناریوی دوم: دوره ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۴ مبنای محاسبه قرار گرفت. در این دوره، قیمت بنزین از ۱۰۰ تومان در سال ۱۳۸۶ به هزار تومان در سال ۱۳۹۴ رسید که نشان‌دهنده رشد سالانه ۳۲ درصد بود. اگر روند افزایشی پس از سال ۱۳۹۴ ادامه می‌یافت، قیمت بنزین در سال ۱۴۰۵ به حدود ۲۱ هزار تومان بالغ می‌شد.

این سناریوها نشان می‌دهند که سیاست تثبیت قیمت بنزین، فرصت‌های درآمدی گسترده‌ای را از دولت گرفت و به شکل غیرقابل جبرانی منابع کشور را از دست داد.

هزینه فرصت تثبیت بنزین و فرصت‌های از دست رفته زیرساختی

تنها در سال ۱۴۰۳، تثبیت قیمت بنزین موجب از دست رفتن درآمد روزانه ۶۲۲ میلیارد تومان برای دولت شد که معادل ۲۲۷ هزار میلیارد تومان در سال است. اگر این منابع در توسعه کشور سرمایه‌گذاری می‌شد، می‌توانست تأثیر قابل توجهی در بخش‌های زیر داشته باشد:

• حمل و نقل ریلی: با هزینه متوسط ۵۵ میلیون دلار برای هر کیلومتر مترو، امکان احداث ۶۹ کیلومتر خط متروی جدید فراهم می‌شد.

• اتوبوس‌رانی: با هزینه ۲۶۰ هزار دلار برای هر اتوبوس برقی، بیش از ۱۴,۶۰۰ دستگاه اتوبوس نو قابل خرید بود.

• انرژی پاک: احداث هر مگاوات نیروگاه خورشیدی ۵۰۰ هزار دلار هزینه داشت و می‌توانست ۷,۶۰۰ مگاوات ظرفیت جدید انرژی تجدیدپذیر ایجاد شود.

• بهداشت و درمان: ساخت هر بیمارستان مجهز ۲۵۰ تختخوابی ۸۵ میلیون دلار هزینه داشت و امکان احداث ۴۴ بیمارستان فراهم بود.

• آموزش: هزینه ساخت هر مدرسه ۱۲ کلاسه حدود ۱.۵ میلیون دلار بود و می‌شد سالانه بیش از ۲,۵۰۰ مدرسه ساخت.

• آب‌شیرین‌کن: احداث هر واحد آب‌شیرین‌کن ۱۲۵ میلیون دلار هزینه داشت و امکان ایجاد ۳۰ واحد جدید در سواحل جنوب فراهم بود.

این مثال‌ها نشان می‌دهند که تثبیت قیمت بنزین نه تنها درآمد دولت را کاهش داد، بلکه فرصت‌های توسعه زیرساخت‌ها را نیز به طور جدی محدود کرد.

تأثیر بر خانوارها و الگوی مصرف

سیاست تثبیت قیمت بنزین سهم هزینه آن از سبد خانوار را به صورت مصنوعی کاهش داد. اگر ۱۰۰ لیتر بنزین در ماه را شاخص در نظر بگیریم، سهم آن از حداقل دستمزد در سال ۱۴۰۳ تنها ۱.۹ درصد بود، در حالی که در سال ۱۳۹۴ این سهم ۱۱.۸ درصد بود.

این روند مصرف ارزان انرژی را افزایش داد و انگیزه برای اصلاح الگوی مصرف کاهش یافت. در سناریوی تعدیل تدریجی، قیمت بنزین بالاتر می‌رفت و سهم واقعی آن از سبد هزینه خانوار افزایش می‌یافت، اما مصرف‌کنندگان با رشد تدریجی قیمت توانایی تطبیق پیدا می‌کردند و شوک اجتماعی رخ نمی‌داد.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تثبیت قیمت

تثبیت قیمت بنزین، اگرچه کوتاه‌مدت رضایت ظاهری ایجاد کرد، اما در بلندمدت به فرصت‌سوزی مضاعف تبدیل شد. دولت میلیاردها دلار درآمد قابل سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها را از دست داد و مصرف ناکارآمد انرژی، زمینه‌ساز بحران‌های اجتماعی شد.

اگر روند تعدیل تدریجی ادامه می‌یافت، امکان جلوگیری از شوک‌های ناگهانی مانند آبان ۹۸ و ایجاد درآمد پایدار برای توسعه کشور فراهم می‌شد. همچنین، فرصت‌سوزی ناشی از تثبیت باعث شد که بخش‌های مهم اقتصادی مانند حمل و نقل عمومی، انرژی پاک، بهداشت، آموزش و آب با کمبود منابع مواجه شوند.

جمع‌بندی

سیاست تثبیت قیمت بنزین در ایران، هرچند در کوتاه‌مدت برای مصرف‌کنندگان جذاب بود، اما فرصت‌های گسترده‌ای برای درآمد و توسعه زیرساخت‌ها از بین برد. اگر افزایش تدریجی قیمت بنزین با متوسط سالانه ۳۲ درصد ادامه می‌یافت:

• قیمت بنزین در سال ۱۴۰۵ به حدود ۲۱ هزار تومان می‌رسید.

• دولت میلیاردها دلار درآمد اضافی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها داشت.

• مصرف انرژی بهینه‌تر می‌شد و نیاز به شوک‌های ناگهانی کاهش می‌یافت.

این بررسی نشان می‌دهد که تثبیت قیمت بنزین یک «فرصت‌سوزی مضاعف» است و سیاست‌گذاران آینده باید از تجربه گذشته درس بگیرند تا هم درآمد پایدار دولت تضمین شود و هم منابع ملی به شکل کارآمد استفاده گردد.