کدام شهرها و استان‌ها بالاترین نرخ خودکشی را دارند؟

موضوع خودکشی و اقدام به خودکشی در سال های اخیر به یکی از دغدغه های مهم حوزه سلامت روان تبدیل شده است؛ مسئله ای که اگرچه آمار رسمی و منظم از آن منتشر نمی شود، اما شواهد و اظهارنظر مسئولان نشان می دهد ابعاد آن قابل توجه است.

سال گذشته سردار سعید منتظرالمهدی معاون فرهنگی و اجتماعی فراجا در یادداشتی اعلام کرد حاصل این اقدام در کشور ما جان باختن سالانه بیش از ۴۰۰۰ نفر و آسیب دیدن شدید ۱۰ تا ۲۰ برابر این تعداد است. هرچند این آمار به عنوان یک گزارش تحلیلی مطرح شد، اما نشان می دهد با پدیده ای جدی روبرو هستیم.

در همین راستا سازمان بهزیستی کشور اجرای طرحی ویژه برای پیگیری افراد اقدام کننده به خودکشی را در دستور کار قرار داده است؛ طرحی که با هدف کاهش تکرار اقدام و مدیریت بحران های روانی طراحی شده است.

سیدحسن موسوی چلک معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی در گفت وگو با خبرآنلاین تاکید کرد: بر اساس متون علمی به ازای هر یک فوت ناشی از خودکشی حدود ۲۰ اقدام به خودکشی وجود دارد. این نسبت نشان می دهد تمرکز صرف بر موارد منجر به فوت کافی نیست و باید به طیف گسترده تری از افراد در معرض خطر توجه شود.

نکته مهم آن است که بسیاری از موارد خودکشی یا اقدام به آن در سکوت رخ می دهد. تنها زمانی که یک پزشک، پرستار یا دانشجو در خوابگاه دست به چنین اقدامی می زند، موضوع به شکل گسترده رسانه ای می شود. در حالی که شمار زیادی از زنان و مردان در نقاط مختلف کشور با این بحران دست و پنجه نرم می کنند و حتی گاه خانواده ها تلاش می کنند علت اصلی مرگ را پنهان کنند. این پنهان ماندن، کار پیشگیری را دشوارتر می کند.

چرا پیگیری پس از اقدام به خودکشی اهمیت دارد؟

به گفته معاون سازمان بهزیستی، افرادی که اقدام به خودکشی می کنند معمولا پس از دریافت خدمات اولیه درمانی از بیمارستان ترخیص شده و به خانه باز می گردند. اما خطر اقدام مجدد در این افراد بالا است و به مراتب بیشتر از کسانی است که سابقه چنین اقدامی نداشته اند.

در بسیاری از موارد پس از ترخیص، ارتباط سازمان یافته و مستمری با فرد برقرار نمی شود. در حالی که فرد ممکن است همچنان با احساس ناامنی، تنهایی، اضطراب یا افسردگی دست به گریبان باشد. طرح جدید بهزیستی بر پیگیری پس از ترخیص متمرکز است تا فرد در چرخه خدمات حمایتی رها نشود و اثربخشی مداخلات اولیه تقویت شود.

این طرح به صورت پایلوت در استان های تهران، کرمانشاه و ایلام اجرا می شود. انتخاب این استان ها بر اساس بررسی های آماری و شیوع بالاتر اقدام به خودکشی صورت گرفته است. مسئولان تاکید دارند این برنامه یک اقدام کاملا جدید نیست، بلکه روندی است که پیش تر وجود داشته و اکنون به شکل هدفمندتر و نظام مندتر اجرا می شود.

وضعیت خودکشی در ایران و الگوهای رایج

موسوی چلک درباره وضعیت کلی کشور می گوید ایران بالاتر از میانگین نرم جهانی قرار ندارد. اقدام به خودکشی بیشتر در سنین نوجوانی و جوانی مشاهده می شود. در این میان زنان بیشتر اقدام می کنند اما میزان فوت در آنان کمتر است، در حالی که مردان کمتر اقدام می کنند اما احتمال فوت در آنان بیشتر است. این الگو در بسیاری از کشورها نیز دیده می شود.

مطالعات نشان می دهد شمال غرب کشور در زمینه اقدام به خودکشی درگیرتر است. با این حال خودکشی یک پدیده تک عاملی نیست و نمی توان آن را به یک علت مشخص نسبت داد. شکست های عاطفی و اقتصادی، مشکلات خانوادگی، اختلالات روانی به ویژه افسردگی، فقدان مهارت های زندگی و ارتباطی و دسترسی ناکافی به منابع حمایتی از جمله عوامل موثر هستند.

شماره های فوری برای کمک به افراد در بحران

در حال حاضر دو مسیر اصلی برای دریافت خدمات حمایتی در کشور فعال است. خط مشاوره ۱۴۸۰ که خدمات روانشناسی تلفنی ارائه می دهد و اورژانس اجتماعی با شماره ۱۲۳ که در شرایط بحرانی مداخله می کند. این خدمات رایگان بوده و توسط نیروهای آموزش دیده ارائه می شود.

معاون سازمان بهزیستی در پاسخ به این پرسش که آیا بحران های اجتماعی مانند حوادث دی ماه یا جنگ های کوتاه مدت تاثیر فوری بر آمار خودکشی دارند، توضیح می دهد که آثار روانی بحران ها معمولا با تاخیر بروز می کند و افزایش ناگهانی لزوما مشاهده نمی شود. شدت بحران، میزان دسترسی به منابع حمایتی و مهارت های مقابله ای افراد در این زمینه نقش تعیین کننده دارد.

سرمایه اجتماعی؛ کلید پیشگیری بلندمدت

یکی از محورهای اصلی مورد تاکید مسئولان، تقویت سرمایه اجتماعی است. اعتماد عمومی، احساس تعلق، مشارکت اجتماعی و حمایت متقابل می تواند تاب آوری جامعه را افزایش دهد. هرچه اعتماد میان مردم و حاکمیت بیشتر باشد، امید اجتماعی و احساس امنیت روانی نیز تقویت می شود.

به گفته موسوی چلک، تمرکز بر حفظ و افزایش سرمایه اجتماعی می تواند در مدیریت بحران های روانی و کاهش آسیب های اجتماعی از جمله خودکشی موثر باشد. افزایش مهارت های زندگی، گسترش خدمات سلامت روان، حمایت از خانواده ها و بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی از جمله اقداماتی است که در کنار طرح های تخصصی باید دنبال شود.

طرح پیگیری پس از اقدام به خودکشی در صورت اثربخشی می تواند به عنوان بخشی دائمی از برنامه های سازمان بهزیستی تثبیت شود. ارزیابی دقیق نقاط قوت و ضعف این پایلوت، مسیر اجرای گسترده تر آن را مشخص خواهد کرد.

جمع بندی

خودکشی و اقدام به خودکشی یک مسئله چندبعدی اجتماعی و روانی است که نیازمند مداخله مستمر، پیگیری پس از ترخیص و تقویت سرمایه اجتماعی است. اجرای طرح جدید بهزیستی می تواند گامی مهم در کاهش تکرار اقدام و حمایت از افراد در معرض خطر باشد؛ مشروط بر آنکه شبکه های حمایتی تقویت و دسترسی به خدمات مشاوره ای تسهیل شود.