ردپای هدررفت انرژی در ایران / مقصران اصلی چه کسانی‌اند؟

به گزارش خبرمحور به نقل از ایران جیب؛ رئیس سازمان ملی بهره‌وری می‌گوید بخش عمده ناترازی فعلی برق و گاز کشور، نه ناشی از کمبود ظرفیت تولید، بلکه حاصل اتلاف گسترده در بخش‌های مختلف است؛ به‌گونه‌ای که حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد این ناترازی به تلفات فنی، فرسودگی زیرساخت‌ها و الگوهای مصرفی ناکارآمد بازمی‌گردد.

خودروهای کم‌بازده، ساختمان‌های غیراستاندارد، نیروگاه‌های قدیمی، شبکه انتقال و توزیع فرسوده و تداوم استفاده از فناوری‌های منسوخ، از مهم‌ترین عوامل این وضعیت هستند. در چنین شرایطی، تأکید صرف بر کاهش مصرف مردم بدون اصلاح زیرساخت‌ها، به معنای انتقال هزینه ناکارآمدی‌های ساختاری به مصرف‌کننده نهایی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد اتلاف انرژی در کشور سالانه حدود ۵۰ میلیارد دلار هزینه به اقتصاد تحمیل می‌کند؛ رقمی در حد یک سال بودجه عمومی دولت. در همین چارچوب، رئیس‌جمهوری نیز با تأکید بر توقف اتلاف منابع انرژی، بهره‌وری را ضرورتی برای تاب‌آوری ملی و کیفیت حکمرانی دانسته و خواستار پیوستن جامعه به نهضت بهینه‌سازی مصرف شده است.

ریشه ناترازی اتلاف بیشتر از کمبود تولید

این نگاه، مسأله ناترازی را از یک چالش صرفاً تولیدمحور خارج می‌کند و آن را به موضوعی مرتبط با بهره‌وری، فناوری، زیرساخت و سیاست‌گذاری تبدیل می‌کند.

راندمان پایین نیروگاه‌ها و تلفات شبکه

یکی از مهم‌ترین کانون‌های اتلاف، راندمان پایین نیروگاه‌های حرارتی است. اولیا می‌گوید متوسط راندمان این نیروگاه‌ها در ایران حدود ۳۸ تا ۳۹.۵ درصد است، در حالی که این رقم در نیروگاه‌های سیکل ترکیبی پیشرفته جهان به حدود ۶۰ درصد می‌رسد. به گفته او، این فاصله به معنای هدررفت قابل توجه سوخت در فرآیند تولید برق است و اگر همین نیروگاه‌ها به سیکل ترکیبی تبدیل شوند، بدون ساخت نیروگاه جدید نیز می‌توان بخشی از ناترازی برق را جبران کرد.

در کنار این مسأله، حدود ۱۳ درصد برق تولیدی کشور پیش از رسیدن به مصرف‌کننده نهایی از بین می‌رود؛ در حالی که این رقم در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته کمتر از ۸ درصد است. فرسودگی سیم‌ها، استفاده از ترانسفورماتورهای قدیمی و طولانی بودن خطوط انتقال، از جمله عوامل اصلی این تلفات است.

فلرسوزی و فرسودگی زیرساخت‌ها

افزون بر این، بویلرهای قدیمی صنایع، کوره‌های ناکارآمد و ساختمان‌های فاقد عایق مناسب، بخش بزرگی از انرژی مصرفی را به هدر می‌دهند. در بخش ساختمان، به گفته اولیا، ۴۰ تا ۵۰ درصد انرژی مصرفی به دلیل نبود استانداردهای لازم، اتلاف می‌شود.

ساختمان‌ها؛ رتبه نخست اتلاف قابل اجتناب

بر اساس ترازنامه انرژی کشور، بخش خانگی و تجاری یا همان ساختمان‌ها حدود ۳۵ درصد انرژی نهایی کشور را مصرف می‌کنند. پس از آن، صنعت با ۲۷ درصد و حمل‌ونقل با ۲۵ درصد قرار می‌گیرند. با این حال، اگر معیار، اتلاف قابل اجتناب باشد، ساختمان‌ها با فاصله در رتبه نخست قرار دارند و بیش از ۴۰ درصد اتلاف کل انرژی کشور در این بخش رخ می‌دهد.

اولیا می‌گوید در این بخش، ترکیبی از رفتار مصرف‌کننده و فناوری فرسوده عامل اصلی هدررفت است؛ از بخاری‌های کم‌بازده و تنظیم نامناسب دمای ساختمان‌ها گرفته تا ضعف عایق‌بندی و نبود استانداردهای لازم. در بخش صنعت، فناوری‌های قدیمی و تجهیزات فرسوده منشأ اصلی اتلاف هستند و در حمل‌ونقل نیز ناوگان فرسوده و خودروهای کم‌بازده سهم اصلی را دارند.

کاهش اتلاف از کجا باید شروع شود؟

به گفته رئیس سازمان ملی بهره‌وری، ساختمان‌های دولتی و تجاری مهم‌ترین حوزه برای کاهش سریع اتلاف انرژی هستند و در کنار آن، روشنایی معابر نیز از ظرفیت‌های فوری برای اصلاح مصرف به شمار می‌رود. او می‌گوید مجموعه‌ای از اقدامات کم‌هزینه می‌تواند در بازه‌ای کوتاه، مصرف را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد؛ از جمله ممنوعیت استفاده از بخاری‌های گازی بدون ترموستات، الزام به عایق‌کاری سقف و پنجره ساختمان‌های اداری و جایگزینی لامپ‌های پرمصرف با LED. به گفته او، در مدت ۶ ماه می‌توان ۱۰ تا ۱۵ درصد مصرف گاز و برق را کاهش داد.

اولیا همچنین بر این نکته تأکید می‌کند که هر واحد کاهش اتلاف، سه تا پنج برابر ارزان‌تر از افزایش تولید تمام می‌شود و در زمان کوتاه‌تری نیز نتیجه می‌دهد. او برآورد می‌کند حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد اتلاف موجود با اصلاح سیاست‌ها و مدیریت مصرف قابل کاهش است و ۶۵ تا ۷۰ درصد دیگر به نوسازی زیرساخت‌ها نیاز دارد.

چه میزان از ناترازی قابل جبران است؟

رئیس سازمان ملی بهره‌وری معتقد است بخش عمده ناترازی انرژی از طریق اصلاح بهره‌وری قابل جبران است. به گفته او، اگر راندمان نیروگاه‌ها از حدود ۳۹ درصد به ۵۰ درصد افزایش یابد و بخشی از واحدها به سیکل ترکیبی تبدیل شوند، حدود ۳۰ درصد ناترازی برق جبران می‌شود. همچنین کاهش تلفات شبکه از ۱۳ درصد به ۸ درصد می‌تواند حدود ۱۵ درصد دیگر از ناترازی را پوشش دهد. در بخش گاز نیز اگر مصرف خانگی از طریق عایق‌کاری و اصلاح الگوی مصرف ۲۰ درصد کاهش یابد، حدود ۵۰ درصد ناترازی زمستانی گاز قابل جبران خواهد بود. جمع‌بندی او این است که در مجموع ۷۰ تا ۸۰ درصد ناترازی انرژی کشور از مسیر بهره‌وری قابل جبران است.

اصلاح مصرف؛ مطالبه‌ای قدیمی و حل‌نشده

مرادی یکی از موانع جدی اصلاح الگوی مصرف را نبود عزم اجرایی می‌داند و می‌گوید سازوکارهای بازدارنده، جرایم مؤثر و ابزارهای لازم برای وادار کردن بخش‌های مختلف به اصلاح رفتار مصرفی شکل نگرفته‌اند. او همچنین تأکید می‌کند پایین بودن قیمت انرژی، انگیزه اقتصادی لازم برای صرفه‌جویی را کاهش می‌دهد، اما اصلاح قیمت‌ها به تنهایی کافی نیست و زمانی اثرگذار خواهد بود که با زیرساخت‌های بهره‌وری و ضمانت اجرایی همراه شود.

ظرفیت مغفول انرژی گرمایشی

این کارشناس انرژی معتقد است سیاست‌های انرژی در سال‌های اخیر بیش از حد بر تولید برق متمرکز شده‌اند، در حالی که بخش گرمایش سهم بزرگی در مصرف انرژی کشور دارد و کمتر مورد توجه قرار گرفته است. به گفته او، بخش مهمی از مصرف گاز ساختمان‌ها صرف گرمایش و تولید آب گرم می‌شود، در شرایطی که بسیاری از مناطق کشور، از جمله تهران، ظرفیت مناسبی برای استفاده از انرژی خورشیدی دارند.

مرادی تأکید می‌کند سامانه‌های حرارتی خورشیدی در بسیاری موارد ساده‌تر، ارزان‌تر و اقتصادی‌تر از فناوری‌های خورشیدی تولید برق هستند و می‌توانند بخشی از مصرف گاز ساختمان‌ها، ادارات و مراکز خدماتی را کاهش دهند. به اعتقاد او، مسأله اصلی نه کمبود فناوری، بلکه نبود اراده اجرایی برای استفاده از این ظرفیت‌هاست./ روزنامه ایران