بحران تریاک در داروسازی؛ خشخاش بکاریم یا وارد کنیم؟
برای چهارمین سال متوالی، میزان کشفیات مواد مخدر سنتی شامل تریاک، مرفین و هروئین در ایران کاهش یافته است. بر اساس گزارشهای رسمی، این میزان از بیش از هزار تن در سال ۱۳۹۹ به کمتر از ۳۷۵ تن در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این کاهش چشمگیر، که به گفته دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، به یک تهدید جدی برای صنعت داروسازی کشور تبدیل شده، چالشهایی را برای تولید داروهای مخدر مورد نیاز بیماران ایجاد کرده است.
به گزارش روزنامه اعتماد، کاهش کشفیات تریاک بهویژه تأثیر مستقیمی بر زنجیره تأمین مواد اولیه برای تولید داروهای مخدر داشته است. این داروها، که برای تسکین دردهای شدید و برخی التهابات جسمی تجویز میشوند، شامل کدئین، هیدروکدون، هیدرومورفون، مپریدین، مرفین، بوپرونورفین، پتیدین، ترامادول، نوسکاپین، متادون، اکسیکدون و نالوکسان هستند. این داروها بهصورت قرص، ویال تزریقی یا شربت در دسترس بیماران قرار میگیرند و برای برخی بیماران، بهویژه افرادی که از دردهای مزمن یا بیماریهای خاص رنج میبرند، نقش حیاتی دارند.
وضعیت کنونی صنعت داروسازی
در حال حاضر، چهار کارخانه دارویی در ایران بهعنوان تولیدکنندگان اصلی و تخصصی مواد اولیه و داروهای مخدر فعالیت میکنند. این کارخانهها تریاک خام را پس از فرآوری و استحصال مشتقات، به خطوط تولید خود منتقل کرده و بخشی از مواد اولیه تولیدشده را به کارخانههای متفرقه میفروشند. با این حال، کاهش شدید کشفیات تریاک، که ماده اولیه کلیدی برای تولید این داروها است، زنجیره تأمین این کارخانهها را با خطر جدی مواجه کرده است. به گفته منابع آگاه، ادامه این روند میتواند به توقف تولید برخی داروهای مخدر و ایجاد مشکل برای بیماران نیازمند منجر شود.
عوامل کاهش کشفیات
کاهش کشفیات مواد مخدر سنتی در ایران به عوامل متعددی نسبت داده شده است. یکی از دلایل اصلی، موفقیت نسبی ایران در مبارزه با قاچاق مواد مخدر از کشورهای همسایه، بهویژه افغانستان و پاکستان، است که بهعنوان بخشی از «هلال طلایی» شناخته میشوند. بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، ایران در سالهای گذشته مسئول کشف بیش از ۹۰ درصد تریاک، ۷۰ درصد مرفین و ۲۰ درصد هروئین در سطح جهانی بوده است. با این حال، کاهش تولید تریاک در افغانستان، بهویژه پس از محدودیتهای اعمالشده توسط طالبان از سال ۲۰۲۱، و همچنین تشدید نظارتهای مرزی ایران، به کاهش ورود این مواد به کشور منجر شده است.
از سوی دیگر، افزایش تولید و مصرف مواد مخدر صنعتی مانند متآمفتامین (شیشه) در ایران و منطقه، به کاهش تقاضا و قاچاق مواد سنتی مانند تریاک و هروئین کمک کرده است. گزارشها نشان میدهند که مصرف هروئین و شیشه در برخی مناطق ایران به شایعترین مواد مخدر تبدیل شده و مصرف تریاک در برخی استانها به صفر رسیده است.
راهکارهای پیشنهادی برای تأمین مواد اولیه
با توجه به کاهش کشفیات، دو راهکار اصلی برای تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنعت داروسازی مطرح شده است. نخست، صدور مجوز برای کشت قانونی خشخاش در داخل ایران، که طبق ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، با درخواست وزارت بهداشت و تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی و ستاد مبارزه با مواد مخدر، مجاز است. این ماده قانونی امکان کشت خشخاش برای مصارف پزشکی و دارویی را فراهم میکند، اما فرآیند تولید تریاک از خشخاش زمانبر است و نمیتواند بهعنوان راهحل فوری مورد استفاده قرار گیرد.
راهکار دوم، واردات مواد اولیه از منابع بینالمللی معتبر است. این گزینه، اگرچه میتواند سریعتر نیاز کارخانههای دارویی را برطرف کند، اما با چالشهایی مانند تحریمهای بینالمللی، هزینههای بالا و پیچیدگیهای لجستیکی همراه است. به گفته دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، در صورت عدم اقدام فوری برای تأمین این مواد، زنجیره تأمین داروهای مخدر دچار اختلال شده و بیماران نیازمند، بهویژه افرادی که از دردهای شدید رنج میبرند، با مشکلات جدی مواجه خواهند شد.
اهمیت داروهای مخدر در درمان
داروهای مخدر نقش مهمی در درمان بیماران، بهویژه در تسکین دردهای شدید ناشی از بیماریهای مزمن، سرطان، یا جراحات جنگی و سوانح دارند. مرفین، بهعنوان یکی از مهمترین آلکالوئیدهای موجود در تریاک، ماده اصلی بسیاری از این داروهاست و در کنار کدئین، نوسکاپین و سایر مشتقات، برای تولید داروهایی مانند هیدروکدون، هیدرومورفون، پتیدین و متادون استفاده میشود. این داروها بهصورت قرص، شربت یا ویال تزریقی در دسترس بیماران قرار میگیرند و در بسیاری از موارد، جایگزینی برای آنها وجود ندارد.
علاوه بر مصارف درمانی، برخی از این داروها، مانند متادون، در برنامههای درمان جایگزین برای ترک اعتیاد مورد استفاده قرار میگیرند. با این حال، کاهش مواد اولیه میتواند تولید این داروها را نیز تحت تأثیر قرار دهد و برنامههای درمانی اعتیاد را با چالش مواجه کند.
پیشینه کشت خشخاش در ایران
ایران پیش از انقلاب اسلامی یکی از هفت کشوری بود که مجوز کشت قانونی خشخاش برای مصارف دارویی و صادراتی را داشت. پس از انقلاب، کشت این گیاه بهصورت داوطلبانه ممنوع شد، اما ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر امکان ازسرگیری این فعالیت را تحت شرایط خاص فراهم کرده است. در دهههای گذشته، ایران به دلیل همجواری با افغانستان، بزرگترین تولیدکننده تریاک در جهان، به یکی از مقاصد اصلی قاچاق این ماده تبدیل شده بود. با این حال، تلاشهای مستمر ایران در مبارزه با قاچاق، از جمله کشف محمولههای بزرگ و انهدام آزمایشگاههای تولید مواد مخدر صنعتی، به کاهش ورود این مواد به کشور منجر شده است.
چالشهای پیش رو
کاهش کشفیات مواد مخدر، اگرچه نشانهای از موفقیت در مبارزه با قاچاق است، اما بهطور غیرمستقیم صنعت داروسازی ایران را تحت فشار قرار داده است. چهار کارخانه اصلی تولیدکننده مواد اولیه داروهای مخدر در ایران، که بخش عمده نیاز داخلی را تأمین میکنند، اکنون با کمبود مواد خام مواجه هستند. این کمبود میتواند به افزایش قیمت داروهای مخدر، کاهش دسترسی بیماران به این داروها و حتی ایجاد بازار سیاه برای مواد اولیه منجر شود.
علاوه بر این، وابستگی به واردات مواد اولیه، بهویژه در شرایط تحریمهای بینالمللی، میتواند پایداری زنجیره تأمین را با خطر مواجه کند. از سوی دیگر، کشت قانونی خشخاش نیازمند زیرساختهای کشاورزی، نظارت دقیق و زمانبندی طولانی است که نمیتواند نیاز فوری صنعت داروسازی را برآورده کند.
اخبار مرتبط
این موضوع در حالی مطرح شده است که در ماههای اخیر، گزارشهایی درباره افزایش قیمت مواد مخدر سنتی مانند هروئین و تریاک در ایران منتشر شده است. به گزارش روزنامه اعتماد، افزایش قیمت این مواد به دلیل کاهش عرضه و افزایش ناخالصیها، مصرفکنندگان را به سمت مواد مخدر صنعتی مانند شیشه یا داروهای جایگزین مانند متادون سوق داده است. همچنین، ویدئویی در شبکههای اجتماعی منتشر شده که در آن یکی از کارشناسان پیشنهاد کشت قانونی خشخاش را بهعنوان تنها راهحل برای تأمین مواد اولیه داروهای مخدر مطرح کرده است.
در خبری دیگر، تاریخچه تولید هروئین در ایران مورد توجه قرار گرفته است. هروئین، که از مرفین استخراجشده از تریاک تولید میشود، در گذشته بهصورت محدود در ایران تولید شده بود، اما اکنون تولید آن به دلیل قوانین سختگیرانه ممنوع است. با این حال، کاهش کشفیات هروئین نیز بهعنوان یکی از مشتقات تریاک، بر صنعت داروسازی اثر گذاشته است.
اقدامات پیشنهادی
ستاد مبارزه با مواد مخدر، وزارت بهداشت و وزارت جهاد کشاورزی در حال بررسی گزینههای موجود برای رفع این بحران هستند. برخی کارشناسان پیشنهاد دادهاند که ایران میتواند با استفاده از ظرفیتهای قانونی ماده ۴۱، برنامهای برای کشت محدود و نظارتشده خشخاش راهاندازی کند. این برنامه میتواند با همکاری سازمانهای بینالمللی و تحت پروتکلهای جهانی انجام شود تا هم نیاز داخلی برآورده شود و هم از سوءاستفادههای احتمالی جلوگیری شود.
از سوی دیگر، مذاکره با کشورهای تولیدکننده مواد اولیه دارویی، مانند هند یا ترکیه، که دارای مجوز کشت قانونی خشخاش هستند، میتواند به تأمین کوتاهمدت مواد اولیه کمک کند. این مذاکرات نیازمند دیپلماسی فعال و رفع موانع تحریمی است.
در پایان، کاهش کشفیات مواد مخدر سنتی در ایران، اگرچه نشانهای از موفقیت در مبارزه با قاچاق است، اما چالشی جدی برای صنعت داروسازی و بیماران نیازمند ایجاد کرده است. تصمیمگیری سریع و هماهنگ میان نهادهای مسئول، از جمله ستاد مبارزه با مواد مخدر، وزارت بهداشت و وزارت جهاد کشاورزی، برای جلوگیری از اختلال در زنجیره تأمین داروهای مخدر ضروری است./فرارو
هیچ نظر! یکی از اولین.