ترکش جنگ به قفسه داروخانه ها / بیماران منتظر بحران باشند؟

نشانه‌های اولیه این فشارها اکنون در برخی بازارها دیده می‌شود. اگرچه هنوز کمبود گسترده دارو گزارش نشده، اما افزایش قیمت‌ها و اختلالات لجستیک به‌وضوح قابل مشاهده است. در بریتانیا، گزارش‌ها از افزایش شدید قیمت برخی داروها حکایت دارد؛ به‌گونه‌ای که بر اساس اظهارات یک عمده‌فروش در انگلیس، قیمت آسپرین در مواردی از حدود ۳۸ پنی به بیش از ۷ پوند رسیده است. همزمان، نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که حدود ۸۶ درصد داروخانه‌ها با مشکل تامین این دارو مواجه شده‌اند. در کنار این، هزینه حمل‌ونقل نیز به‌شدت افزایش یافته و نرخ حمل هوایی از هند در برخی مسیرها بین ۲۰۰ تا ۳۵۰ درصد رشد کرده است.

با این حال، یکی از دلایلی که بحران هنوز به‌صورت کامل آشکار نشده، وجود یک تاخیر زمانی در سیستم تولید و پخش دارو است. اکثر تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان دارو، بین ۳۰ تا ۶۰ روز ذخیره احتیاطی دارند و برخی کشورها مانند بریتانیا ذخایر استراتژیک تا شش ماه نگهداری می‌کنند. این به آن معناست که در کوتاه‌مدت، بازار می‌تواند ثبات نسبی خود را حفظ کند، اما در صورت تداوم بحران، این ذخایر به‌سرعت کاهش یافته و کمبودها ظاهر می‌شود. تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر اختلال بیش از چند هفته ادامه پیدا کند، نخستین نشانه‌های کمبود در داروهای پرمصرف مانند آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای فشار خون، دیابت و مسکن‌ها نمایان خواهد شد.

تاثیر اختلال‌های لجستیک بر بازار دارو

در این میان، مساله لجستیک نیز به یک عامل تعیین‌کننده تبدیل شده است. اختلال در مسیرهای دریایی نه‌تنها زمان و هزینه حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد، بلکه زنجیره سرد مورد نیاز برای برخی داروها (مانند واکسن‌ها و داروهای زیستی)‌ را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد. تاخیر در حمل‌ونقل می‌تواند باعث از بین رفتن محموله‌های حساس شود و کمبود را تشدید کند. علاوه بر این، کمبود کانتینر، متوقف شدن تجهیزات حمل‌ونقل در مسیرها و افزایش رقابت برای ظرفیت حمل، فشار بیشتری بر این زنجیره وارد کرده است.

این وضعیت یادآور تجربه همه‌گیری کووید-۱۹ است؛ زمانی که اختلال در زنجیره‌های تامین جهانی منجر به کمبود گسترده برخی داروها شد. در آن دوره، کشورهایی مانند هند برای تامین نیاز داخلی خود، صادرات برخی داروها را محدود کردند و همین موضوع نشان داد که وابستگی بیش از حد به یک یا چند منبع خارجی، تا چه اندازه می‌تواند پرریسک باشد. با این حال، بسیاری از کشورها پس از پایان بحران، اصلاحات ساختاری لازم را به‌طور کامل اجرا نکردند و اکنون دوباره با ریسک مشابهی مواجه شده‌اند.

در واکنش به این شرایط، سیاستگذاران در جهان به دنبال راهکارهایی مانند تنوع‌بخشی به زنجیره تامین، بازگرداندن بخشی از تولید به داخل و افزایش ذخایر استراتژیک هستند. اما اجرای این راهکارها با چالش‌های جدی مواجه است. صنعت دارو به‌شدت جهانی شده و فناوری و تخصص در نقاط مختلف جهان پراکنده است. بنابراین، جایگزینی سریع این ساختار نه‌تنها پرهزینه، بلکه در کوتاه‌مدت عملا غیرممکن است. این تحولات از یک سو نشان‌دهنده جایگاه پایدار تنگه هرمز به‌عنوان یکی از گلوگاه‌های مهم ژئوپلیتیک در معادلات اقتصاد جهانی است و از سوی دیگر، میزان بالای وابستگی متقابل در اقتصاد بین‌الملل را آشکار می‌کند؛ به‌گونه‌ای که اختلال در یک مسیر کلیدی حمل‌ونقل می‌تواند به‌سرعت اثرات خود را به حوزه‌هایی فراتر از انرژی، از جمله نظام سلامت و بازار دارو منتقل کند. در عین حال، چنین شرایطی ظرفیت کشورها و بازیگرانی را برجسته می‌کند که امکان ورود یا تقویت نقش خود در زنجیره تامین مواد اولیه دارویی و تولیدات پایین‌دستی را دارند و می‌توانند از این بازآرایی احتمالی زنجیره‌های جهانی بهره‌برداری کنند.

در مجموع، وضعیت کنونی بازار دارو بیانگر نوعی ثبات ظاهری در بستری از ریسک‌های رو به افزایش است. موجودی‌ها همچنان در سطح قابل قبول قرار دارند، اما فشارهای ساختاری در حال تشدید است. مساله اصلی در این میان، نه احتمال وقوع اختلال، بلکه زمان و گستره آن است؛ زیرا در صورت کوتاه‌مدت بودن تنش‌ها، سازوکارهای موجود امکان تطبیق خواهند داشت، اما تداوم آن می‌تواند به‌تدریج تعادل بازار را از مرحله افزایش هزینه‌ها به سمت کمبود واقعی سوق دهد.