تکیه کوچک تجریش و داستان جیران فروغ السلطنه

تجریش، منطقه‌ای شمالی و قدیمی تهران، از دیرباز برای تهرانی‌ها نمادی از بهشت و باغ‌های مصفا بوده است. خانواده‌ها برای فرار از شلوغی و غبار زندگی شهری به این منطقه می‌آیند تا از بازارهای پرجنب‌وجوش، امامزاده صالح(ع)، موزه‌ها و کوچه‌های باریک و پر درخت آن لذت ببرند. اما در این مطلب، تمرکز ما روی تکیه کوچک تجریش است که ارتباط جالبی با جیران فروغ السلطنه، همسر محبوب ناصرالدین شاه، دارد.

جیران فروغ السلطنه و تکیه کوچک تجریش

عشق ناصرالدین شاه به جیران فروغ السلطنه، آنقدر عمیق بود که حتی فرزندانشان، هرچند عمر کوتاهی داشتند، تا مدتی ولی عهد شاه قرار گرفتند. جیران، متولد روستای جعفرآباد شمال تجریش، دختر نجاری ساده به نام محمدعلی تجریشی بود. او ابتدا رامشگر و رقاص در دستگاه مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه، بود و سپس به عنوان همسر صیغه‌ای شاه انتخاب شد. عشق شاه به او آنقدر زیاد شد که او را عقد دائم کرد و خانواده جیران نیز در مناصب مهمی قرار گرفتند. پدر و برادر جیران به ترتیب به حکومت شمیران و سمت فراش خلوت شاه منصوب شدند و حتی نسب نامه‌ای ساختگی برای پدر جیران تهیه شد که او را به هلاکو خان مغول وصل می‌کرد.

معماری تکیه کوچک تجریش

تکیه کوچک تجریش در سال 1283 هجری قمری به دستور محمدعلی پدر جیران ساخته شد و مساحتی بیش از 500 متر مربع در دو طبقه دارد. پلان زمین مستطیلی با گوشه‌های کمی پخ، به شکل هشت‌ضلعی طراحی شده و دیوارهای داخلی و خارجی دارای تزیینات کاشی کاری و کتیبه نویسی هستند.

نمای داخلی با آجر و سیمان پوشانده شده و در نماهای جنوبی از آجر سه سانتی استفاده شده است. پنجره‌های فلزی تیزه‌دار در طبقه دوم و در و پنجره‌های فلزی طبقه همکف، با فضای سنتی تکیه کمی ناسازگار است، اما از ارزش تاریخی و معماری بنا نمی‌کاهد.

بخش‌های داخلی تکیه

در طبقه همکف تکیه، 11 غرفه و در طبقه دوم حدود 12 طاق نما وجود دارد. تالار اصلی با سقفی مرتفع در ضلع شمالی قرار دارد و پلکان منتهی به وضوخانه زیرزمین در کنار آن دیده می‌شود. در ضلع جنوبی، در گذشته سقاخانه‌ای وجود داشت که امروزه به شکل فضای خالی کنار در مسجد باقی مانده است. ارتفاع تالار حدود یک و نیم متر بالاتر از سطح زمین است و سقف آن بدون ستون ساخته شده است که یکی از شاهکارهای معماری ایرانی محسوب می‌شود. بر پیشانی تالار کتیبه‌ای به خط نستعلیق دو ردیفی نصب شده و دری چوبی در ضلع غربی به کوچه‌ای باریک باز می‌شود.

مراسم نخل گردانی

تکیه کوچک میزبان مراسم عزاداری سالار شهیدان است. در این مکان دو نخل کوچک وجود دارد که با تمثال ائمه و گل و گیاه تزئین می‌شوند. در روز عاشورا، سادات و جوانان نخل‌ها را به صحن تکیه می‌آورند و در محوطه می‌گردانند. در گذشته، وسط تکیه حوضی با تلمبه آب وجود داشت که مراسم روی آن اجرا می‌شد، اما حدود 30 سال پیش تخت تکیه حذف شد و امروزه صحن بدون تخت است.

اهمیت تاریخی و فرهنگی

تکیه کوچک تجریش علاوه بر ارزش مذهبی، به دلیل ارتباط با جیران فروغ السلطنه و معماری خاص خود، یکی از نقاط مهم فرهنگی و تاریخی تهران به شمار می‌رود. سقف بدون ستون، طاق‌نماها و کاشی کاری‌های سنتی، همراه با داستان‌های عاشقانه و تاریخی، این مکان را به یکی از جاذبه‌های گردشگری و فرهنگی شمال تهران تبدیل کرده است.

جمع بندی کوتاه

تکیه کوچک تجریش با معماری بی‌نظیر، سقف بدون ستون، طاق‌نماها و کاشی کاری‌های سنتی، همزمان محل مراسم عاشورا و یادگار جیران فروغ السلطنه همسر ناصرالدین شاه است و یکی از نقاط مهم تاریخی و فرهنگی تهران محسوب می‌شود.

منبع: عصر ایران