دلایل آمیخته‌شدن برخی مراسم ختم با رقص سماع؛ تغییراتی که جنجالی شد

به گزارش خبرمحور به نقل از روزنامه همشهری، رواج سبکهاي تازه در برگزاري مراسم ترحيم طي ماههاي اخير، بحثهاي زيادي در جامعه ايجاد کرده است. از فيلمهاي متفاوت تا حضور عناصر غيرمتعارف، اين تغييرات سبب شده بسياري از کارشناسان نسبت به آسيبهاي فرهنگي و هويتي اين روند هشدار دهند. در همين زمينه روزنامه همشهري با حجت الاسلام علي سرلک، کارشناس مذهبي گفت وگو کرده تا ابعاد اين موضوع را روشن تر کند. سرلک معتقد است که مراسم ختم تنها يک تشريفات خانوادگي نيست، بلکه بخشي از ميراث فرهنگي و اجتماعي ما به شمار مي رود که نبايد بدون توجه به پيامهايش دچار تغيير شود.

او در ابتدا يادآور مي شود که اين آيينها در فرهنگ ايراني ريشه اي ديرينه دارند و جامعه آنها را براي برآورده کردن سه نياز مهم شکل داده است: نياز به تامل درباره زندگي، نياز به تسکين و اميد براي بازماندگان، و نياز به حفظ حرمت و ياد فرد از دنيا رفته. به گفته سرلک، هرگونه تغيير غيرمتعارف در شکل و محتواي اين مراسم، نوعي محروم کردن خود از اين کارکردهاست.

کارکردهاي اصلي مراسم ترحيم از نگاه يک کارشناس مذهبي

سرلک توضيح مي دهد که اين آيينها از گذشته تا امروز به عنوان يک ساختار اجتماعي کارکردهاي مهمي داشته اند و نمي توان آنها را صرفا يک مراسم غمگين يا تشريفات خانوادگي دانست. او مي گويد: «مجلس ختم با سه هدف مشخص برگزار مي شود؛ نخست اينکه انسان در ميان رفت و آمدها و کارهاي روزمره فرصتي پيدا کند تا به سرنوشت خود و حقيقت زندگي فکر کند. دوم اينکه بازماندگان در ميان دوستان و آشنايان دلگرمي و آرامش پيدا کنند. سوم اينکه ياد خير فرد متوفي در فضايي آبرومندانه و محترم گرامي داشته شود.»

به باور او، اگر اين سه کارکرد حذف يا کمرنگ شوند، آيين ختم عملا ماهيت اجتماعي و معنوي خود را از دست مي دهد. او تاکيد مي کند: «ما اگر در يک مراسم ختم با رفتارها يا فرمهاي غيرمعمول مواجه شويم، بايد بدانيم که بخش مهمي از معناي اين مجلس ناديده گرفته شده است. آيينهاي ديگر مثل رقص سماع يا سبکهاي هنري متفاوت جاي خود را دارند، اما در مراسم ترحيم نبايد موجب تغيير هويت مراسم شويم.»

نقش شبکه هاي اجتماعي در تغيير سبک سوگواري

يکي از بحثهاي مهم امروز، تاثير شبکه هاي اجتماعي در شکل دادن به سبک زندگي و حتي آيينهاي فرهنگي است. بسياري از رفتارهايي که در فضاي مجازي ديده مي شود، به تدريج در زندگي واقعي هم تکرار مي شود. حجت الاسلام سرلک با تاييد اين مسئله مي گويد: «اصل قصه اين است که فرهنگ امري ثابت نيست و ممکن است تغيير کند. انسان هم موجودي قابل تغيير است. اما نکته مهم اين است که اين تغييرات نبايد اصالتها را دستخوش آسيب کنند. ما اگر بخشي از فرهنگ سنتي خود را بدون آگاهي کنار بگذاريم، عملا پيوستگي نسلي و هويت فرهنگي را ضعيف کرده ايم.»

او با اشاره به محتواهايي که در شبکه هاي اجتماعي منتشر مي شود، معتقد است اين محتواها گاهي ميل به متفاوت بودن را تقويت مي کنند. انتشار گسترده و سريع تصاوير و ويدئوهاي مراسم ترحيم غيرمعمول سبب شده برخي تصور کنند که متفاوت بودن نوعي ارزش جديد است، در حالي که اين متفاوت بودن ممکن است کارکردهاي اصلي مراسم را از بين ببرد.

دگرگوني فرم؛ حذف پيام يا تغيير سليقه؟

يکي از نکات مهمي که سرلک به آن اشاره مي کند، دگرگوني فرم مراسم ترحيم است. او مي گويد اين دگرگونيها نبايد باعث حذف پيام شوند. مثلا وقتي در يک مجلس ختم به جاي آياتي از قرآن، موسيقي شاد يا اجراهايي نامتناسب پخش مي شود، عملا ماهيت مجلس دچار تغيير شده است. در ظاهر شايد سادگي، مدرن بودن يا هماهنگي با سليقه نسل جديد مطرح باشد، اما در عمق، بخشي از پيام معنوي و عبرتي مراسم حذف شده است.

از نظر او، فرمهاي متعارف و سنتي نه از روي عادت بلکه به دليل تجربه تاريخي و اجتماعي شکل گرفته اند. هر جزئي از مراسم ترحيم، از نوع پوشش تا نحوه اجرا، حامل معنايي است که در گذر زمان تثبيت شده و تغيير آن بدون توجه به معنايش، باعث گسست فرهنگي مي شود. او مي گويد: «مجلس ختم مثل هر آيين اجتماعي، ظرفيتي دارد که وقتي آن را تغيير مي دهيم، در واقع ظرفيت را کوچک مي کنيم و بهره مندي خودمان را کاهش مي دهيم.»

چرا بازگشت به فرم اصيل ضرورت دارد؟

در ادامه گفت وگو، سرلک به اين نکته مي پردازد که چرا حفظ فرم سنتي در مراسم ختم اهميت دارد. او مي گويد: «اين آيين به خودي خود کامل است. نيازي به اضافه کردن عناصر غيرمرتبط ندارد. اين مراسم هم براي شرکت کنندگان جنبه عبرتي دارد و هم براي خانواده متوفي آرامشبخش است. پس چرا بايد بخواهيم چيزي غير از اين ساختار را جايگزين کنيم؟»

به باور او، جامعه در حال گذار فرهنگي بايد مراقب باشد تا در اين روند سرعت تغييرات باعث از دست رفتن ارزشهاي ثابت نشود. او هشدار مي دهد که اگر مراسم ختم ماهيت خود را از دست بدهد، در آينده نزديک آيينهاي ديگر نيز ممکن است دچار تغييراتي مشابه شوند و اين روند مي تواند به فروپاشي تدريجي بخشهاي مهمي از هويت فرهنگي بينجامد.

جمع بندي کوتاه

کارشناس مذهبي در اين گفت وگو هشدار مي دهد که تغييرهاي غيرمتعارف در مراسم ترحيم نه فقط تغيير سليقه نيست، بلکه تهديدي جدي براي ريشه هاي فرهنگي، پيامهاي معنوي و کارکردهاي اجتماعي اين آيين محسوب مي شود. او معتقد است که بازگشت به فرم اصيل، تنها راه حفظ هويت و معناي مراسم سوگواري در جامعه است.