چرا مغز انسان عاشق عادت های بد است و ترک آنها سخت

در دنیای امروز بسیاری از افراد هر سال تصمیم میگیرند عادت های بد خود را کنار بگذارند؛ از مصرف زیاد قند گرفته تا اهمال کاری یا استفاده بیش از حد از شبکه های اجتماعی. اما واقعیت این است که اغلب این تصمیم ها خیلی زود شکست میخورند. بسیاری از افراد تصور میکنند مشکل از اراده ضعیف است، اما علم عصب شناسی تصویر متفاوتی ارائه میدهد.

تحقیقات جدید نشان میدهد مغز انسان به صورت طبیعی تمایل دارد عادت ها را حفظ کند، حتی اگر دیگر برای آن رفتار پاداشی وجود نداشته باشد. این یعنی وقتی مغز یک رفتار را یاد بگیرد، پاک کردن آن بسیار سخت تر از آن چیزی است که تصور میکنیم.

دانشمندان در مطالعات جدید نشان داده اند که عادت فقط یک رفتار تکراری نیست، بلکه تغییر واقعی در مدارهای عصبی مغز ایجاد میکند. این تغییرات باعث میشود مغز حتی در شرایطی که منطق یا پاداش واقعی وجود ندارد، همچنان ما را به سمت انجام آن رفتار سوق دهد.

عادت چگونه مغز را بازنویسی میکند

مطالعات جدید روی شکل گیری عادت ها نشان میدهد وقتی رفتاری بارها تکرار میشود، ارتباطات عصبی خاصی در مغز تقویت میشود. این ارتباطات به مرور تبدیل به مسیرهای پیش فرض مغز میشوند.

در واقع مغز برای صرفه جویی در انرژی، رفتارهای تکراری را به حالت خودکار تبدیل میکند. همین موضوع باعث میشود بسیاری از کارها بدون فکر انجام شوند؛ مثلا خوردن تنقلات هنگام تماشای فیلم یا چک کردن گوشی بدون دلیل مشخص.

بخش مهمی از این فرایند در ناحیه ای از مغز به نام گانگلیون های پایه اتفاق میافتد. این بخش از مغز در یادگیری مبتنی بر پاداش، انتخاب عمل و شکل گیری رفتارهای تکراری نقش کلیدی دارد. تحقیقات نشان میدهد گانگلیون های پایه در انتخاب و اجرای رفتارها با استفاده از مکانیزم یادگیری تقویتی نقش دارند.

به زبان ساده، این بخش از مغز کمک میکند تصمیم بگیریم چه کاری انجام دهیم و چه کاری را انجام ندهیم. وقتی یک رفتار بارها تکرار شود، احتمال انتخاب آن توسط مغز بیشتر میشود.

آزمایش روی مغز؛ وقتی حتی حذف پاداش هم کافی نیست

در یکی از آزمایش های مهم، دانشمندان حیوانات آزمایشگاهی را آموزش دادند که با انجام یک عمل خاص، مقدار کمی پاداش دریافت کنند. پس از مدتی این رفتار تبدیل به عادت شد.

اما نکته جالب زمانی مشخص شد که پاداش حذف شد. حیوانات همچنان همان رفتار را تکرار میکردند. این نشان میدهد مغز میتواند حتی بدون دریافت پاداش واقعی، عادت را حفظ کند.

این موضوع دقیقا مشابه رفتار انسان ها است. بسیاری از ما حتی زمانی که لذتی از یک رفتار نمیبریم، همچنان آن را تکرار میکنیم. مثلا:

• خوردن بدون گرسنگی

• چک کردن گوشی بدون پیام

• ادامه یک رابطه ناسالم

• انجام کارها در لحظه آخر

دانشمندان معتقدند این رفتارها نتیجه تغییرات پایدار در مدارهای عصبی مغز است.

مسیر برو و مسیر ایست؛ جنگ خاموش در مغز

در مغز دو سیستم مهم برای کنترل رفتار وجود دارد:

مسیر برو: که انجام یک عمل را تحریک میکند
مسیر ایست: که جلوی انجام عمل را میگیرد

در حالت طبیعی این دو مسیر در تعادل هستند. اما در عادت های شکل گرفته، این تعادل به هم میخورد.

تحقیقات نشان میدهد در مغز افراد دارای عادت، مسیر برو سریع تر فعال میشود، در حالی که مسیر ایست با تاخیر وارد عمل میشود. همین اختلاف زمانی کوتاه میتواند باعث شود فرد قبل از فکر کردن، رفتار را انجام دهد.

ساختار گانگلیون های پایه شامل مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم است که در انتخاب رفتار و تصمیم گیری نقش دارند. این ساختار به مغز کمک میکند بین گزینه های مختلف انتخاب انجام دهد.

به همین دلیل است که وقتی یک عادت شکل میگیرد، مغز خیلی سریع آن را اجرا میکند.

چرا یک عادت بد میتواند عادت های بد دیگر ایجاد کند

یکی از یافته های جالب تحقیقات این است که عادت ها معمولا تنها باقی نمی مانند. وقتی مغز یاد بگیرد یک رفتار را به صورت خودکار انجام دهد، احتمال شکل گیری عادت های دیگر هم افزایش می یابد.

به همین دلیل افرادی که یک عادت ناسالم دارند، بیشتر در معرض رفتارهای ناسالم دیگر هستند. این موضوع میتواند به دلیل تغییرات گسترده در سیستم تصمیم گیری مغز باشد.

دانشمندان حتی مشاهده کرده اند که در برخی موارد میتوان از روی الگوی فعالیت مغز تشخیص داد که یک فرد عادت خاصی دارد یا نه. این یعنی عادت ها واقعا اثر فیزیکی در مغز ایجاد میکنند.

آیا میتوان عادت بد را شکست

خبر خوب این است که بله، اما نه فقط با اراده. تحقیقات نشان میدهد تغییر شرایط محیطی و رفتاری میتواند مسیرهای عصبی را به مرور تضعیف کند.

مثلا اگر پاداش رفتاری حذف شود یا جایگزین جدیدی ایجاد شود، مغز میتواند مسیرهای جدید بسازد. این همان دلیل موفقیت روش هایی مثل:

• جایگزین کردن عادت بد با عادت خوب

• تغییر محیط

• ایجاد فاصله بین محرک و رفتار

• تمرین آگاهانه کنترل رفتار

برخی پژوهش ها حتی در حال بررسی روش هایی مثل تحریک مغناطیسی مغز برای درمان اعتیاد های شدید هستند، اما برای عادت های روزمره هنوز روش های رفتاری موثرترین گزینه محسوب میشوند.

چرا نباید خودتان را سرزنش کنید

یکی از مهم ترین پیام های این تحقیقات این است که سخت بودن ترک عادت به معنی ضعف شخصیت نیست. مغز انسان برای یادگیری سریع و حفظ رفتارهای تکراری طراحی شده است.

در واقع همین ویژگی است که به ما کمک میکند مهارت های مهم زندگی مثل رانندگی، تایپ یا زبان را یاد بگیریم. اما همین سیستم گاهی باعث ماندگاری رفتارهای ناسالم هم میشود.

نکته مهم این است که مغز همان قدر که میتواند عادت بد بسازد، میتواند عادت خوب هم بسازد. فقط این فرایند زمان میخواهد.

جمع بندی کوتاه

تحقیقات جدید نشان میدهد مغز انسان به طور طبیعی عادت ها را حفظ میکند و همین موضوع ترک عادت های بد را سخت میکند. با این حال با تغییر رفتار و محیط میتوان مسیرهای جدیدی در مغز ساخت و عادت های سالم را جایگزین کرد.

منبع:خبرنامه