عدالت در یارانه سوخت | واریز مستقیم برای افراد بدون خودرو آغاز شد
به گزارش خبرمحور به نقل از تسنیم، آمارهای رسمی جدید نشان میدهد یارانه بنزین که سال‌ها به عنوان بزرگترین ردیف حمایتی دولت در بخش انرژی شناخته میشود، در ناعادلانه‌ترین شکل ممکن میان خانوارهای ایرانی توزیع شده است. بررسی‌ها نشان میدهد حدود ۴۵ درصد از خانوارهای کشور یعنی بیش از ۱۳ میلیون خانوار به دلیل نداشتن خودرو، عملا هیچ سهمی از یارانه عظیم بنزین دریافت نمیکنند. این در حالی است که بخش قابل توجهی از یارانه سوخت در اختیار دهک‌های بالای درآمدی قرار میگیرد؛ گروه‌هایی که معمولا چند خودرو در اختیار دارند و مصرف سوخت بیشتری نیز دارند.
بر اساس گزارش‌های اقتصادی، دهک‌های بالا تا ۱۷.۵ برابر بیش از دهک‌های پایین از یارانه پنهان بنزین بهره‌مند میشوند. این اختلاف بزرگ نه تنها عدالت اجتماعی را زیر سوال میبرد بلکه موجب افزایش فاصله طبقاتی و تشدید نارضایتی در جامعه میشود. به همین دلیل موضوع اصلاح ساختار یارانه بنزین و اجرای طرح بنزین به نفر بار دیگر در دستور کار کارشناسان و سیاستگذاران قرار گرفته است.
چرا یارانه بنزین ناعادلانه است؟
مشکل اصلی در ساختار فعلی این است که یارانه بنزین به خودرو تعلق میگیرد، نه به افراد. یعنی هر کس که خودرو ندارد، هیچ سهمی از این یارانه گسترده دریافت نمیکند. این در حالی است که دولت سالانه ده‌ها هزار میلیارد تومان برای بنزین یارانه پرداخت میکند و بخش اصلی آن به جیب مالکان چند خودرو میرود.
خانوارهای کم‌درآمد که توان خرید خودرو ندارند عملا کنار گذاشته شده‌اند و تنها مصرف‌کنندگان سوخت سهمیه‌دار از مزایای قیمت یارانه‌ای برخوردار هستند. این شیوه توزیع نه تنها نابرابری را افزایش داده بلکه مصرف بی‌رویه را نیز تشویق کرده است، زیرا افرادی که خودروهای متعدد دارند انگیزه‌ای برای کاهش مصرف یا استفاده از سوخت‌های جایگزین ندارند.
طرح بنزین به نفر؛ راهکار جدید عدالت سوختی
طرحی که به عنوان راهکار اصلی مطرح شده، «بنزین به نفر» است. در این طرح سهمیه بنزین نه به خودرو، بلکه به افراد با کد ملی تعلق میگیرد. یعنی هر ایرانی بالای ۱۸ سال بدون توجه به مالکیت خودرو صاحب سهمیه مشخصی خواهد شد.
این مدل چند مزیت کلیدی دارد:
-
اصلاح نابرابری: خانوارهای فاقد خودرو نیز برای اولین بار سهمی از یارانه سوخت دریافت میکنند.
-
قابلیت فروش سهمیه: هر فرد میتواند سهمیه خود را بفروشد و از درآمد مستقیم بهره‌مند شود.
-
تنوع در مصرف سوخت: افراد میتوانند سهمیه را در سبد سوخت‌های جایگزین مانند CNG، LPG و حتی خودروهای برقی مصرف کنند.
-
کاهش قاچاق: با واقعی‌تر شدن قیمت و شخصی شدن سهمیه، انگیزه قاچاق سوخت کاهش میابد.
-
مدیریت مصرف: وقتی هر فرد ذی‌نفع مستقیم اصلاح مصرف شود، انگیزه اقتصادی جایگزین اجبار میشود.
طرح بنزین به نفر از نظر کارشناسان میتواند بزرگترین اصلاح ساختاری در حوزه یارانه انرژی طی دهه اخیر باشد.
چالش سه‌نرخی شدن بنزین و تجربه‌های ناموفق قبلی
در سال‌های گذشته دولت‌های مختلف مدل‌های متعددی برای مدیریت مصرف سوخت اجرا کردند. یکی از آنها بنزین سه‌نرخی بود که هدف آن کنترل مصرف و کاهش فشار بر یارانه پنهان بود. اما تجربه ثابت کرد این روش نه تنها باعث کاهش مصرف نشد بلکه مردم را از چرخه تصمیم‌گیری حذف کرد.
در مدل سه‌نرخی، بنزین با چند قیمت مختلف عرضه میشد و مصرف‌کنندگان مجبور بودند خود را با این ساختار پیچیده وفق دهند. اما این مدل هیچ سازوکار تشویقی نداشت و عدالت اقتصادی را نیز تقویت نمیکرد. به همین دلیل چالش‌های بزرگی از جمله اختلافات قیمتی، افزایش مصرف و رشد قاچاق ادامه یافت.
پیشنهاد فعلی یعنی بنزین به نفر بر اساس منطق اقتصادی طراحی شده است. در این روش، سهمیه به شخص تعلق میگیرد و او میتواند آن را مصرف یا عرضه کند. به عبارت دیگر، نقش مردم به عنوان ذی‌نفع اصلی تغییر میکند و رفتار مصرفی اصلاح میشود.
تاثیر اجرای طرح بر دهک‌های مختلف و بازار انرژی
اجرای طرح بنزین به نفر پیامدهای گسترده‌ای خواهد داشت. دهک‌های کم‌درآمد بیشترین سود را خواهند برد زیرا برای اولین بار سهمیه بنزین دریافت میکنند و میتوانند آن را واگذار کنند. این موضوع برای خانوارهای بدون خودرو منبع جدید درآمد خواهد بود.
دهک‌های بالای درآمدی با داشتن چند خودرو ممکن است مجبور به خرید سهمیه از دیگران شوند. همین موضوع میتواند به اصلاح مصرف و کاهش خرید خودروهای مازاد کمک کند.
در کنار این، بازار سوخت‌های جایگزین شامل CNG، LPG و برق نیز رونق میگیرد. با رشد تقاضا برای خودروهای کم‌مصرف، سیاست‌های زیست‌محیطی نیز تقویت میشود. از سوی دیگر، کاهش قاچاق و مدیریت مصرف میتواند میلیارد‌ها تومان صرفه‌جویی برای دولت ایجاد کند.
جمع‌بندی کوتاه
توزیع یارانه بنزین در وضعیت فعلی ناعادلانه است و میلیون‌ها خانوار کم‌درآمد از آن محروم مانده‌اند. طرح بنزین به نفر میتواند این نابرابری را برطرف کرده و با تبدیل مردم به ذی‌نفع اصلی، مصرف سوخت را به شکل منطقی کاهش دهد. این طرح اگر به درستی اجرا شود میتواند یکی از مهمترین اصلاحات اقتصادی کشور در سال‌های آینده باشد.
هیچ نظر! یکی از اولین.