سه مسیر متفاوت برای اقتصاد ایران در صورت فعال شدن مکانیسم ماشه

با فعال شدن مکانیسم ماشه از سوی سه کشور اروپایی عضو برجام، فضای سیاسی و اقتصادی ایران وارد مرحله تازه ای شده است. طبق قطعنامه 2231 شورای امنیت، در صورت عدم پایبندی یک عضو به تعهدات خود، تمامی تحریم های تعلیق شده سازمان ملل می توانند به صورت خودکار بازگردند؛ فرآیندی که در ادبیات بین الملل به آن اسنپ بک گفته می شود. اکنون پرسش اساسی این است که اثر واقعی این مکانیسم بر اقتصاد ایران تا چه حد خواهد بود؟

تحلیلگران در این زمینه دیدگاه های متفاوتی دارند. گروهی معتقدند از آنجا که تقریبا همه ابزارهای تحریمی آمریکا طی سال های اخیر علیه ایران اعمال شده است، بازگشت تحریم های شورای امنیت اثر اقتصادی محدودی خواهد داشت. در مقابل، برخی کارشناسان هشدار می دهند که تبعات روانی و سیاسی این اقدام می تواند به مراتب سنگین تر باشد و سرمایه گذاران و شرکای تجاری ایران را به شدت محتاط کند.

فشارهای سیاسی و روانی اسنپ بک

حتی اگر روسیه و چین به صورت رسمی با آمریکا و اروپا همراهی نکنند، تجربه نشان داده شرکت های بزرگ این کشورها برای پرهیز از تحریم های ثانویه آمریکا، تعاملات خود با ایران را کاهش خواهند داد. در سال های گذشته نیز با وجود مخالفت سیاسی مسکو و پکن با سیاست های واشنگتن، بسیاری از شرکت هایشان از همکاری اقتصادی با ایران عقب نشستند. دلیل اصلی روشن است: دسترسی به بازار آمریکا و سیستم مالی جهانی به مراتب ارزشمندتر از ادامه تجارت پرریسک با ایران است.

این مسئله نشان می دهد که اسنپ بک صرفا یک تهدید حقوقی نیست، بلکه اثرات روانی آن می تواند بر رفتار بازیگران اقتصادی جهان تاثیر مستقیم بگذارد. حتی شرکت های کوچک و متوسط که تاکنون با احتیاط کمتر وارد تعامل با ایران می شدند، در صورت وجود پوشش حقوقی شورای امنیت، محافظه کارتر عمل خواهند کرد.

اقتصاد ایران و تجربه سخت تحریم ها

ایران در دهه 90 خورشیدی تجربه تحریم های چندجانبه شورای امنیت را پشت سر گذاشته است. در آن دوره، محدودیت های نفتی و بانکی فشار بی سابقه ای بر اقتصاد وارد کرد. البته شرایط امروز با آن زمان متفاوت است؛ چرا که تحریم های ثانویه آمریکا تقریبا تمام حوزه های حیاتی از جمله انرژی، بانکداری، کشتیرانی و فناوری را پوشش داده اند. همین موضوع باعث شده برخی معتقد باشند بازگشت تحریم های شورای امنیت بیش از آنکه اقتصادی باشد، سیاسی و نمادین است.

با این حال، باید توجه داشت که همین جنبه نمادین می تواند پیامدهای عملی نیز ایجاد کند. به طور مثال، کاهش سرمایه گذاری خارجی، انسداد بیشتر مسیرهای بیمه و حمل و نقل، و سخت تر شدن مبادلات بانکی از جمله نتایج قابل پیش بینی اسنپ بک است.

سه سناریوی آینده

حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه، سه سناریو برای آینده اقتصاد ایران پس از فعال شدن مکانیسم ماشه ترسیم کرده است.

در سناریوی خوش بینانه، بازگشت تحریم ها بیشتر جنبه نمادین دارد و روسیه و چین به همراه برخی کشورهای دیگر آنها را به رسمیت نمی شناسند. در این حالت، فشار اقتصادی جدید چندان جدی نخواهد بود.

در سناریوی میانه، بخشی از مسیرهای مالی و تجاری ایران مسدود می شود و اروپا نقش فعال تری در تحریم ها ایفا می کند. این وضعیت می تواند موجب کاهش درآمدهای ارزی و افزایش هزینه واردات شود و فشار مستقیم بر معیشت مردم وارد کند.

اما در سناریوی بدبینانه، همکاری جهانی برای اجرای تحریم ها شکل می گیرد. در این حالت، ایران با محدودیت گسترده در حوزه بانکی، بیمه، حمل و نقل و صادرات نفت مواجه خواهد شد. چنین شرایطی فشار اقتصادی بی سابقه ای بر بودجه، شرکت ها و بازار سرمایه وارد می کند.

پنج پرسش کلیدی درباره اسنپ بک

برای فهم بهتر اثرات این مکانیسم، پنج پرسش اصلی مطرح می شود:

1. آیا باید از اسنپ بک ترسید؟ پاسخ متعادل این است که باید با واقع بینی به موضوع نگاه کرد. نه اغراق و ترس بی دلیل درست است و نه بی توجهی به تهدیدهای واقعی.

2. آیا روسیه و چین مانع اثرگذاری خواهند شد؟ از نظر سیاسی بله، اما از نظر اقتصادی تضمینی برای ادامه همکاری شرکت هایشان وجود ندارد.

3. آیا تحریم های آمریکا اثربخش تر می شوند؟ بله. بازگشت تحریم های سازمان ملل می تواند اقدامات آمریکا را مشروعیت بخشد و کشورهای مردد را به احتیاط بیشتر سوق دهد.

4. آیا بازگرداندن شرایط به قبل امکان پذیر است؟ بسیار دشوار. مکانیسم ماشه طوری طراحی شده که لغو آن نیازمند اجماع دوباره در شورای امنیت است؛ فرآیندی زمان بر و پیچیده.

5. چه باید کرد؟ ایران باید دو مسیر موازی را طی کند: دیپلماسی فعال برای جلوگیری از فشار بیشتر و آماده سازی اقتصاد داخلی برای تاب آوری در برابر تحریم ها.

اثر بر بورس و بازار سرمایه

بورس به عنوان آیینه اقتصاد کشور نمی تواند از تبعات اسنپ بک مصون بماند. شرکت های بزرگ بورسی ایران در حوزه هایی چون پتروشیمی، فولاد، معادن و بانک ها فعالیت دارند که همگی به نوعی با صادرات و تامین ارز درگیرند. در صورت محدودیت بیشتر تجارت خارجی، درآمد و ارزش سهام این شرکت ها تحت فشار قرار خواهد گرفت. علاوه بر این، اثر روانی بازگشت تحریم ها می تواند منجر به خروج سرمایه گذاران و افزایش صف های فروش شود.

کارشناسان هشدار می دهند که بی اهمیت جلوه دادن اثر تحریم ها می تواند موجب غفلت سرمایه گذاران و آسیب های جدی به بازار شود. در چنین شرایطی، سیاست گذاری شفاف و ابزارهای حمایتی سازمان بورس نقش حیاتی خواهد داشت.

جمع بندی

اسنپ بک نه یک تهدید بی اثر است و نه یک بحران غیرقابل مهار. اثرگذاری واقعی آن بستگی به رفتار قدرت های جهانی، توان دیپلماسی ایران و ظرفیت های داخلی اقتصاد دارد. اگرچه تحریم ها می توانند هزینه های اقتصادی و اجتماعی سنگینی تحمیل کنند، اما سرنوشت اقتصاد ایران در نهایت به کیفیت سیاست گذاری و میزان تاب آوری داخلی وابسته است. راهبرد عقلانی در این مقطع، ترکیبی از دیپلماسی فعال و آماده سازی اقتصاد برای شرایط سخت است.

منبع: فرارو