سیلاب ناگهانی در گزنک؛ ذوب یخچال‌های دماوند روستا را غافلگیر کرد

گرمای بی‌سابقه‌ای که در روزهای اخیر بر ارتفاعات دماوند سایه انداخت، منجر به ذوب ناگهانی پهنه‌های یخی و توده‌های برف انباشته شد. نتیجه، جاری شدن سیلابی شدید به‌سوی دامنه‌های شمالی بود؛ جایی که روستای گزنک قرار دارد.
این سیلاب برخلاف تصور عمومی از بارش‌های سیل‌آسا نشأت نگرفت، بلکه حاصل گسیختن سدهای طبیعی و یخ‌رفت‌هایی بود که در برابر فشار حجم زیاد آب تاب نیاوردند.

به گفته دکتر نیما فرید مجتهد، کارشناس آب‌وهواشناسی، این نخستین‌بار نیست که ذوب یخچال‌های دماوند، سیلاب به پایین‌دست روانه می‌کند:

«در یال شمالی دماوند هنوز پهنه‌های یخی پایداری وجود دارند. دره یخار که در گذشته یکی از آخرین مخازن برف و یخ طبیعی دماوند بود، طی چند سال اخیر کاملاً از بین رفته است.»

مکانیزم خاموش یک فاجعه طبیعی

گرمای شدید باعث ذوب سریع یخ‌ها می‌شود. آب حاصل، در پشت توده‌های رسوبی به‌جامانده از یخچال‌ها (یخ‌رفت یا Moraine) حبس می‌شود. این سدهای طبیعی، ظرفیت بالایی برای نگهداری آب ندارند و در اثر فشار بالا، ناگهان فرو می‌ریزند و سیلابی ویرانگر به راه می‌افتد.
دکتر مجتهد تأکید می‌کند که این نوع سیلاب‌ها به‌دلیل نبود علائم هشداردهنده ظاهری، بسیار خطرناک‌تر از سیلاب‌های ناشی از بارش هستند:

«وقتی آسمان صاف است و آفتاب می‌تابد، کسی انتظار سیل ندارد. همین غافلگیری، خسارات جبران‌ناپذیری به‌همراه دارد.»

گرمایش زمین و خطرات محلی آن

دو عامل اصلی در وقوع این پدیده نقش دارند:

• افزایش بلندمدت دمای جهانی که هر سال از حجم یخچال‌های کوهستانی می‌کاهد.

• موج‌های گرمایی کوتاه‌مدت و شدید که به‌صورت ناگهانی یخ‌ها را در مناطق خاص ذوب می‌کنند.

ذوب یکباره یخچال‌ها نه‌تنها مسیر رودخانه‌ها را تغییر می‌دهد، بلکه بندهای طبیعی که منابع آبی منطقه را تغذیه می‌کردند نیز از بین می‌برد. این پدیده، فرآیند طبیعی نفوذ آب در خاک و سفره‌های زیرزمینی را نیز مختل می‌کند.

راهکار چیست؟ پایش پیوسته و هشدار به‌موقع

به باور کارشناسان، راه پیشگیری از چنین فجایعی، پایش مستمر یخچال‌ها از طریق تصاویر ماهواره‌ای و احداث ایستگاه‌های هواشناسی کوهستانی در ارتفاعات دماوند است؛ مناطقی که در آن‌ها خطر به‌دلیل وجود منابع یخی در بالا و سکونتگاه‌های انسانی در پایین، دوچندان است.

«با استقرار ایستگاه‌های دقیق در ارتفاعات، می‌توان تغییرات دمایی و احتمال بروز موج‌های گرما را پیش‌بینی و هشدارهای لازم را صادر کرد. این اقدام می‌تواند جان بسیاری را نجات دهد.»

روستاهایی که قربانی آفتاب می‌شوند

در مناطقی چون گزنک، دیگر تنها باران نیست که خطرناک است؛ آفتاب سوزان نیز می‌تواند به تنهایی فاجعه بیافریند. از این پس، درک تازه‌ای از مفهوم سیلاب باید در دستور کار نهادهای مدیریت بحران قرار گیرد؛ سیلاب‌هایی که نه از آسمان، که از دل کوه می‌جوشند./فرارو