نبرد چین با آلودگی هوا؛ چهار گام طلایی که پکن را متحول کرد

به گزارش خبرمحور به نقل از اقتصادنیوز، آلودگی هوا در دهه اخیر به یکی از بزرگترین چالشهای زندگی در شهرهای ایران تبدیل شده است. تعطیلیهای پی در پی مدارس، هشدارهای سلامت، افزایش بیماریهای تنفسی و هزینه های سنگین اقتصادی تنها بخشی از پیامدهای این بحران هستند. با این حال، پرسش مهمی که رئیس جمهور و بسیاری از کارشناسان مطرح میکنند این است که: راه حل واقعی چیست؟

پاسخ را میتوان در تجربه کشورهایی یافت که نه تنها با آلودگی شدید مواجه بودهاند، بلکه توانستهاند آن را به شکل چشمگیری کنترل کنند. یکی از برجسته ترین نمونه های جهانی، پکن است؛ شهری که زمانی یکی از آلوده ترین پایتختهای جهان بود، اما امروز به واسطه یک برنامه چندساله، به الگویی برای مدیریت کیفیت هوا تبدیل شده است.

در این گزارش، نگاهی دقیق به برنامه چین، اقدامات گسترده پکن و درسهای قابل استفاده برای ایران خواهیم داشت؛ درسهایی که اگر اراده لازم برای اجرای آنها وجود داشته باشد، میتوانند مسیر آینده تهران و شهرهای آلوده کشور را تغییر دهند.

چهار هدف اصلی چین در جنگ با آلودگی هوا

دولت چین در سال ۲۰۱۳ با اعلام آغاز «جنگ با آلودگی هوا»، برنامه ای با عنوان Air Pollution Prevention and Control Action Plan را اجرا کرد. این برنامه چهار هدف کلیدی داشت:

1. کنترل مصرف زغال سنگ

2. مدیریت سختگیرانه آلایندگی خودروها

3. کاهش آلودگی صنعتی و تعطیلی واحدهای آلاینده

4. کنترل گردوغبار و منابع خاکی

در واقع پکن با این پرسش مواجه بود که چگونه میتوان بین رشد اقتصادی و سلامت محیط زیست تعادل برقرار کرد؟ بسیاری از صنایع چین بر پایه انرژی ارزان و پرآلاینده زغال سنگ کار میکردند و تغییر این ساختار نیازمند سرمایه گذاری هنگفت، نظارت دقیق و تصمیمهای سخت بود.

برخلاف تصور، دولت چین نه تنها برنامه را آغاز کرد، بلکه از همه مسئولان محلی نیز تعهد کتبی گرفت تا نتیجه برنامه را تضمین کنند. این تصمیم پیام واضحی داشت: مبارزه با آلودگی هوا یک اولویت ملی است.

جایگزینی زغال سنگ با برق؛ آغاز تغییر بزرگ

در سالهای گذشته، بخش قابل توجهی از گرمایش پکن با زغال سنگ تامین میشد؛ عاملی که نقش مهمی در آلودگی این شهر داشت. اولین گام دولت چین، تغییر سیستم گرمایشی از زغال سنگ به برق بود.

اجرای این سیاست آسان نبود؛ چرا که به معنای بازرسی خانه به خانه، تامین زیرساخت برق، نصب تجهیزات جدید و آموزش شهروندان بود. اما پکن توانست تا پایان سال ۲۰۱۵ در مناطق مرکزی خود گرمایش بدون زغال سنگ را به طور کامل اجرایی کند.

این اقدام یکی از نقاط عطف برنامه ملی چین بود. پس از اجرای طرح، گزارشهای رسمی نشان داد که آلودگی ناشی از سوخت گرمایش، به شکل چشمگیری کاهش یافته و کیفیت هوای زمستانی پایتخت بهبود پیدا کرده است.

استانداردهای سختگیرانه و برخورد شدید با آلایندگی

یکی از مهمترین نقاط قوت برنامه پکن، اجرای استانداردهای سختگیرانه در بخش صنعت و توربینهای گازی بود. شهرداری پکن مقررات تازه ای اعمال کرد که شامل موارد زیر میشد:

• الزام صنایع به نصب تجهیزات کنترل آلایندگی

• نظارت مستمر و لحظه ای بر خروجی دودکشها

• تعطیلی واحدهایی که استانداردها را رعایت نمیکردند

• برخورد قانونی و مالی سنگین با واحدهای متخلف

• اجرای پایش میدانی بدون هماهنگی قبلی

این سیاستها فقط روی کاغذ نبود، بلکه به صورت عملی و فراگیر اجرا شد. گزارشها نشان میدهد که ۳۰۰۰ واحد صنعتی آلاینده تعطیل و ۱۲ هزار کسب و کار کوچک ساماندهی شدند.

شاید مهمترین نکته در این بخش، حمایت اجتماعی و سیاسی از اجرای این تصمیمها بود؛ موضوعی که در ایران یکی از اصلی ترین چالشهاست. در بسیاری از موارد، واحدهای آلاینده با فشارهای سیاسی، صنفی یا محلی مواجه نمیشوند و همین امر مقابله با آلودگی را دشوارتر میکند.

کاهش آلایندگی خودروها و ورود میلیونها خودرو پاک

یکی از بزرگترین منابع آلودگی پکن، خودروها بودند. چین برای حل این مشکل، چند اقدام کلیدی انجام داد:

1. خروج سه میلیون خودرو آلاینده از چرخه تردد

2. توسعه حمل و نقل عمومی با سرعت بی سابقه

3. تولید و ترویج خودروهای انرژی نو (NEV)

4. محدودیت تردد خودروهای شخصی در برخی مناطق

نتیجه این سیاستها شگفت انگیز بود. تنها در سال ۲۰۲۴، بیش از یک میلیون خودرو انرژی نو در پکن در حال تردد بودند. چین قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۵، نیمی از خودروهای ثبت شده را به خودروهای پاک تبدیل کند.

این تحول در کوتاه مدت هزینه بر است، اما در بلندمدت به کاهش هزینه های درمان و افزایش بهره وری کمک میکند؛ موضوعی که مسئولان ایرانی نیز بارها بر آن تاکید کرده اند.

معجزه پکن؛ کاهش ۹۶ درصدی روزهای بسیار آلوده

بر اساس گزارشهای رسمی، میانگین PM2.5 پکن از ۸۹ میکروگرم در سال ۲۰۱۳ به ۳۳ میکروگرم در سال ۲۰۲۱ رسید. این کاهش در تاریخ مدیریت آلودگی هوا بی سابقه است.

دستاوردها عبارتند از:

• افزایش روزهای هوای پاک از ۱۷۶ روز به ۲۹۰ روز

• کاهش تعداد روزهای بسیار آلوده از ۵۸ روز به ۲ روز

• کاهش میانگین ذرات معلق ریز به کمتر از نصف

برنامه محیط زیست سازمان ملل این موفقیت را معجزه پکن نامیده است؛ معجزه ای که نه با دعا و امید، بلکه با سیاستگذاری، اجرا، سرمایه گذاری و کنترل سختگیرانه حاصل شد.

درسهایی که تهران میتواند از پکن بگیرد

بررسی تجربه چین نشان میدهد که میتوان مسیر کاهش آلودگی هوا را در ایران نیز طراحی کرد، اما چند نکته اساسی باید رعایت شود:

1. نیاز به بودجه مشخص و جدی

2. لزوم اجرای سختگیرانه استانداردها

3. اصلاح ساختار انرژی و جایگزینی سوختهای آلاینده

4. ساماندهی خودروهای فرسوده

5. همکاری چند وزارتخانه به جای اقدامات جزیره ای

6. پایش دقیق و برخط تمامی منابع آلاینده

7. پرهیز از تصمیمهای مقطعی مانند تعطیلیهای کوتاه مدت

تجربه پکن ثابت کرده که بدون اراده سیاسی و تخصیص منابع، آلودگی هوا نه تنها کاهش نمییابد، بلکه هر سال بیشتر و خطرناک تر میشود.

جمع بندی کوتاه

پکن ثابت کرد که آلودگی هوا یک سرنوشت محتوم نیست و میتوان آن را با برنامه ریزی، بودجه کافی و نظارت سختگیرانه کاهش داد. امروز تهران نیز میتواند از همین الگو استفاده کند؛ اما شرط آن اتخاذ تصمیمهای بزرگ و پرهزینه است. مسیری که چین رفت، برای ایران نیز قابل اجراست، به شرط آنکه اراده و مدیریت یکپارچه در سطح ملی شکل بگیرد.