دوئل غولها در قاره سیاه / سهم ایران از سفره ۶۰۰ میلیارد دلاری آفریقا چقدر است؟
به گزارش خبر محور؛ امروز ۲۵ مه، «روز جهانی آفریقا» است. قارهای که سالهاست از پوسته سنتی خود به عنوان “سرزمین بحرانها” خارج شده و حالا به عنوان یکی از بزرگترین موتورهای رشد اقتصادی جهان در قرن بیست و یکم قد علم کرده است. آفریقا با جمعیتی بالغ بر ۱.۴ میلیارد نفر، ساختار دموگرافیک جوان (با میانگین سنی زیر ۲۰ سال) و بازاری بکر برای خدمات فنی، مهندسی و کالاهای نهایی، چشم تمامی قدرتهای اقتصادی دنیا از چین و هند گرفته تا ترکیه و امارات را به خود دوخته است.
در این میان، موقعیت ایران در دادوستد با این «قاره فرصتها» کجاست؟ آمارهای تجاری سال ۱۴۰۴ و دو ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که قطار تجارت ایران و آفریقا پس از یک دوره نوسان، سرانجام با فعال شدن کریدورهای جدید روی ریل پیشرفت قرار گرفته است، اما آیا سرعت این قطار برای نفوذ در قارهای که دیگران بازارش را بلعیدهاند، کافی است؟
در این گزارش، ابعاد مختلف، آمارها، کالاها، موانع زیرساختی و افق پیشروی روابط تجاری ایران و قاره سیاه را کالبدشکافی میکنیم.
عبور از رکود و حرکت به سمت تراز ۲ میلیارد دلاری
بررسی آخرین گزارشهای رسمی سازمان توسعه تجارت و گمرک ایران در ابتدای سال ۱۴۰۵ حاکی از آن است که استراتژی تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و تمرکز بر توافقنامههای اجلاسهای مشترک ایران و آفریقا، اثرات ملموسی بر جای گذاشته است:
-
رشد حجم تجارت: در پایان سال ۱۴۰۴، مجموع دادوستد تجاری ایران با کشورهای آفریقایی با جهشی چشمگیر مواجه شد و برای نخستین بار در سالهای اخیر، خود را به مرز ۱ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار نزدیک کرد که نسبت به سالهای رکود ابتدای دهه ۱۴۰۰، رشد قابلتوجهی را نشان میدهد.
-
توسعه جغرافیای هدف: تعداد کشورهای آفریقایی که مقصد مستقیم یا غیرمستقیم کالاهای ایرانی بودهاند به ۴۱ کشور افزایش یافته است.
-
ارزشافزوده بالاتر: میانگین ارزش هر تن کالای صادراتی ایران به آفریقا به دلیل ورود کالاهای تحتنام دانشبنیان، تجهیزات پزشکی و داروهای خاص، ارتقا یافته و از خامفروشی مطلق به سمت صادرات محصولات با فناوری متوسط حرکت کرده است.
با این حال، باید واقعبین باشیم. هدفگذاری میانمدت دولت برای افق پیشرو دستیابی به رقم ۵ میلیارد دلار است اما وقتی این عدد را کنار حجم تجارت چین با آفریقا (بیش از ۲۸۲ میلیارد دلار) یا ترکیه (بیش از ۳۸ میلیارد دلار) میگذاریم، عمق عقبماندگی ما در این بازار روشن میشود. سهم ایران از بازار وارداتی عظیم آفریقا، کماکان زیر ۰.۸ درصد است.
سبد صادراتی ایران به آفریقا در سال ۲۰۲۶
تحلیل دادههای گمرکی نشان میدهد که علاقه قاره سیاه به محصولات ایرانی در چهار یا پنج حوزه کلیدی متمرکز شده است. بازار آفریقا به واسطه تب تند توسعه ساختوساز و نیاز به امنیت غذایی، مکمل مناسبی برای تولیدات صنعتی ایران است.
آهن، فولاد و مصالح ساختمانی
محصولات آهنی و فولادی، لولهها، پروفیلها و به ویژه سیمان و کلینکر، صدرنشین بلامنازع سبد صادراتی ایران به آفریقا هستند. در حال حاضر، بیش از ۴۵ درصد ارزش کل صادرات ایران به این قاره صرفاً به محصولات فولادی و ساختمانی اختصاص دارد. کشورهایی مثل غنا، الجزایر و مصر خریداران پرپاپرص قرص فولاد ایرانی هستند.
پتروشیمی، مشتقات نفتی و کودهای شیمیایی
قاره آفریقا به شدت به قیر برای جادهسازی و کودهای شیمیایی مانند اوره برای بخش کشاورزی خود نیاز دارد. پتروشیمیهای ایران به دلیل قیمت رقابتی، بازار پایدار و خوبی در شرق و غرب آفریقا (به ویژه کنیا، تانزانیا و نیجریه) پیدا کردهاند. همچنین گازهای مایع شده و هیدروکربنها سهم بالایی در این فهرست دارند.
خدمات فنی و مهندسی؛ برگ برنده جدید ایران
ایران در حوزههایی نظیر سدسازی، ساخت نیروگاه، پالایشگاه، جادهسازی و شبکههای توزیع برق توانمندی بالایی دارد. توافقات سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با کشورهایی نظیر اوگاندا، زیمبابوه و آفریقای جنوبی منجر به حضور مهندسان ایرانی در پروژههای زیرساختی این کشورها شده است. صادرات خدمات فنی و مهندسی ارزآوری بسیار بالاتری نسبت به فروش کالا دارد و مسیر ورود سایر کالاهای ایرانی را هم هموار میکند.
حوزه سلامت، دارو و محصولات دانشبنیان
در پی توافقات بهداشتی اخیر، صادرات داروها و واکسنهای بیوتکنولوژی ایرانی و تجهیزات پزشکی به شاخ آفریقا و کشورهای حوزه شرق این قاره، رشد دو رقمی را تجربه میکند. حضور مراکز نمایشگاهی پهپادهای کشاورزی و تجهیزات پزشکی ایران در کنیا، مصداق بارز این تغییر رویکرد است.
ببرهای اقتصادی آفریقا کجا هستند؟
قاره آفریقا یک کل واحد نیست؛ ۵۴ کشور با قوانین و ساختارهای اقتصادی کاملاً متفاوت در آن وجود دارند. با این حال، کانون تمرکز تجار ایرانی روی سه منطقه اصلی قاره سیاه است.
| منطقه اقتصادی آفریقا | کشورهای هدف اصلی ایران | پتانسیلهای تجاری کلیدی |
| شرق آفریقا (شاخ آفریقا) | کنیا، اوگاندا، تانزانیا | مرکز ورود کالا، چای، گوشت، کشاورزی فراسرزمینی، محصولات پتروشیمی |
| غرب آفریقا | غنا، نیجریه، ساحل عاج | بازار بزرگ مصرفی، صنایع فولاد، قیر، معادن طلا و بوکسیت |
| شمال آفریقا | مصر، الجزایر، تونس، لیبی | قرابتهای فرهنگی، تقاضای بالا برای فولاد، سیمان و قطعات صنعتی |
| جنوب آفریقا | آفریقای جنوبی، زیمبابوه | تکنولوژی معدنی، صادرات خدمات فنی و مهندسی، زغالسنگ |
تحول در زیرساختها
تا پیش از سال ۲۰۲۶، تجارت با آفریقا با ۳ چالش اصلی مواجه بود، اما پیگیریهای اخیر وضعیت را کمی دگرگون کرده است.
چالش اول: لجستیک و حملونقل
بزرگترین مانع بر سر راه تاجر ایرانی، نبود خطوط حملونقل منظم و مستقیم بود که کالاها را مجبور میکرد از طریق امارات یا ترکیه با هزینههای گزاف منتقل شوند. با فعال شدن خطوط کشتیرانی مستقیم منظم از بنادر جنوبی ایران به مقصد شرق آفریقا (بندر ممباسا در کنیا و دارالسلام در تانزانیا) در سال گذشته، زمان ارسال کالا به کمتر از ۲۰ روز کاهش یافته و مزیت رقابتی قیمت محصولات ایرانی تا حدودی احیا شده است؛ اگرچه در غرب آفریقا همچنان با ضعف لجستیک مواجه هستیم.
چالش دوم: راهکارهای مالی جدید و دور زدن تحریمها
نبود روابط کارگزاری بانکی میان بانکهای ایران و کشورهای آفریقایی، انتقال پول را به یک هفتخوان رستم تبدیل کرده است. با این حال، در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ با ورود مکانیسمهای مالی چندجانبه، استفاده از ارزهای ملی در قالب پیمانهای پولی با برخی کشورهای آفریقایی آفریقای جنوبی و غنا، و استفاده از بستر صرافیهای مجاز تضامینی، بخشی از گرههای مالی کور باز شده است.
چالش سوم: ضعف دیپلماسی بازرگانی و تعداد رایزنان
هنوز بخش عمدهای از بدنه تجاری ایران، آفریقا را کشوری فقیر و ناامن میدانند! از آن طرف، تاجر آفریقایی نیز از توانمندیهای صنعتی و علمی ایران بیخبر است. خوشبختانه تعداد رایزنان بازرگانی ایران در قاره آفریقا در سال جاری افزایش یافته و به شهرهایی مانند الجزیره، نایروبی و پرتوریا اعزام شدهاند، اما این پوشش دیپلماتیک همچنان در مقایسه با ارتش تجاری ترکیه بسیار ناچیز است.
راهکارهای مدرن؛ از “تهاتر” تا “کشاورزی فراسرزمینی”
در سایه تحریمهای بانکی، دو استراتژی مدرن در روابط ایران و آفریقا پدیدار شده که وزن بالایی در سبد تجاری سال ۲۰۲۶ به خود اختصاص داده است.
مدل تهاتر کالا به کالا
آفریقا منبع غنی از مواد اولیه، مواد معدنی (مس، کبالت، روی)، قهوه، چای، کاکائو و به ویژه گوشت و نهادههای دامی است. در مقابل، ایران پتروشیمی، فولاد و مصالح ساختمانی دارد. توسعه مکانیسم تهاتر در سال گذشته بسیار موفقیتآمیز بوده است؛ به طوری که تهاتر قیر و اوره ایرانی با چای کنیایی و گوشت سرخ نمکسود شده آفریقایی، بخش مهمی از نیاز بازار داخلی ایران را با کمترین جابجایی پول تامین کرده است.
کشاورزی فراسرزمینی در خاکهای حاصلخیز قاره سیاه
ایران با بحران شدید آب و خشکسالی دستوپنجه نرم میکند. در طرف مقابل، کشورهایی مثل اوگاندا، کنیا و زیمبابوه دارای دشتهای وسیع، بارندگیهای استوایی بینظیر و خاک فوقالعاده حاصلخیز هستند. در سال ۱۴۰۴، چندین هلدینگ بزرگ کشاورزی ایران موفق به عملیاتی کردن قراردادهای اجاره بلندمدت اراضی در اوگاندا برای کشت فراسرزمینی محصولاتی مثل ذرت دامی و دانههای روغنی شدند که محمولههای آن در سال جاری وارد بنادر ایران میشود.
وقت رفتن به قاره سیاه است
امروز در ۲۵ مه ۲۰۲۶، زمان آن رسیده که نگاه سنتی، قدیمی و همراه با تردید خود را به این قاره تغییر دهیم. آفریقا دیگر بازار کالاهای دستدوم نیست؛ این قاره میدان رقابت خونین غولهای اقتصادی جهان است.
رسیدن حجم مبادلات به مرز ۱.۸ میلیارد دلار نشان داد که پتانسیلها واقعی هستند، نه توهمی. اکنون که خطوط کشتیرانی به شرق آفریقا منظم شده و رایزنان بازرگانی در حال استقرار هستند، نوبت بخش خصوصی و هلدینگهای بزرگ است که با حمایت خطوط اعتباری بانک توسعه صادرات، جای پای ایران را سفت کنند.
پتانسیل دادوستد ۵ میلیارد دلاری بین ایران و آفریقا در افق ۱۴۰۷ کاملاً دستیافتنی است؛ به شرط آنکه سرعت تصمیمگیریهای کلان اقتصادی ما از سرعت رشد رقبای منطقهای عقب نماند.
بله | ایتا | روبیکا | سروش پلاس | تلگرام | اینستاگرام | آپارات
هیچ نظر! یکی از اولین.