روایت گرگ و میشِ سفره‌ی ایرانی /چگونه گوسفند ۷۰۰ هزار تومانی، غول ۳۵ میلیونی شد؟

به گزارش خبر محور؛ اگر به یک دهه پیش بازگردیم و در سال ۱۳۹۵، کسی به ما می‌گفت روزی خواهد رسید که برای خرید یک گوسفند زنده باید معادل قیمت یک خودروی سواری کارکرده یا چند ماه حقوق یک کارمند ارشد هزینه کرد، احتمالا او را به خیالبافی و سیاه‌نمایی متهم می‌کردیم اما آمارهای رسمی و واقعی بازار دام، امروز واقعیتی عریان و تکان‌دهنده را پیش چشم ما می‌گذارند.

بررسی روند قیمت‌ها در بازار دام زنده طی ده سال گذشته (از ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۵)، تنها یک گزارش صنفی یا کشاورزی ساده نیست؛ این گزارش، آینه‌ای تمام‌نما از وضعیت اقتصاد کلان، نرخ تورم، کاهش شدید ارزش پول ملی (ریال) و البته کوچک شدن سفره‌های مردم است. گوشت قرمز که روزگاری منبع اصلی تامین پروتئین خانوارهای ایرانی بود، حالا با چنان شتابی در جاده گرانی گاز می‌راند که گویی قصد توقف ندارد. در این گزارش، نگاهی عمیق خواهیم داشت به این که چگونه قیمت یک کیلو دام زنده از ۱۴ هزار تومان به ۷۰۰ هزار تومان رسید و یک گوسفند معمولی ۵۰ کیلویی، برچسب قیمت ۳۵ میلیون تومانی خورد.

کارنامه ۱۰ ساله بازار دام زنده

برای درک بهتر ابعاد این جهش قیمتی، ابتدا نگاهی بیندازیم به جدول رسمی تحولات قیمت دام زنده و تغییرات آن در یک دهه گذشته تا مبنای تحلیل‌های بعدی روشن‌تر شود.

پرده اول (۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷) / روزگار ثبات نسبی و جرقه‌های اولیه

همان‌طور که در جدول بالا مشهود است، در سال ۱۳۹۵ بازار دام در آرامشی نسبی به سر می‌برد. قیمت هر کیلوگرم دام زنده تنها ۱۴ هزار تومان بود. در آن روزها، یک خانواده طبقه متوسط می‌توانست با پرداخت ۷۰۰ هزار تومان، یک گوسفند کامل ۵۰ کیلویی را برای نذورات یا مصرف چند ماه خود خریداری کند. این رقم در سال ۱۳۹۶ با رشد ملایمی به ۱۷ هزار تومان در هر کیلو و ۸۵۰ هزار تومان برای یک راس گوسفند رسید. در این بازه، نرخ ارز هنوز جهش‌های جنون‌آمیز خود را آغاز نکرده بود و هزینه‌های تولید شامل علوفه، داروهای دامی و دستمزد کارگران تا حدی کنترل‌شده بود.

اما سال ۱۳۹۷ را می‌توان نقطه عطف و آغازین روزهای «تکانه‌های ارزی» دانست. با خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها، فنر فشرده‌شده نرخ ارز رها شد. اثر این تکانه‌ها بلافاصله خود را در بخش کشاورزی و دامداری نشان داد. قیمت هر کیلو دام زنده با حدود ۴۷ درصد رشد، از ۱۷ هزار تومان به ۲۵ هزار تومان جهش کرد و قیمت یک راس گوسفند برای اولین بار از مرز یک میلیون تومان گذشته و به ۱ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان رسید. این نخستین آژیر خطر برای سفره مردم بود.

پرده دوم (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰) / ورود به کانال چند میلیونی

با ورود به سال ۱۳۹۹، با شیوع زنجیره‌ای ویروس کرونا، انسداد مرزها، اختلال در واردات نهاده‌های دامی (مانند ذرت و کنجاله سویا) و خشکسالی‌های پیاپی، بحران دامداران وارد فاز جدیدی شد. هزینه نگهداری دام به شدت بالا رفت و قیمت هر کیلو به ۴۵ هزار تومان و قیمت کل به ۲ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان افزایش یافت.

سال ۱۴۰۰، سال تغییر دولت و ورود به قرنی جدید بود. قرنی که با خود سیگنال‌های تورمی شدیدی به همراه داشت. قیمت دام زنده در این سال به ۵۰ هزار تومان رسید. نگاهی به جدول نشان می‌دهد که تا این سال، شتاب قیمتی شیب منطقی‌تری داشت. حالا دیگر خرید یک گوسفند برای یک خانواده کارگری، معادل بخش زیادی از حقوق ماهانه بود. در این دوره، زنگ خطرهای جدی برای «کاهش سرانه مصرف گوشت قرمز» در کشور به صدا درآمد، اما این هنوز آغاز ماجرا بود؛ چرا که بزرگ‌ترین جراحی اقتصادی دهه در راه بود.

پرده سوم (۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳)؛ شوک حذف ارز ترجیحی و پرواز قیمت‌ها

اگر تا پیش از سال ۱۴۰۱ قیمت‌ها پله‌پله بالا می‌رفتند، از سال ۱۴۰۱ به بعد بازار به آسانسور سوار شد! در ابتدای سال ۱۴۰۱، سیاست حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی (موسوم به جراحی اقتصادی) کلید خورد. از آنجا که بخش اعظم خوراک دام کشور وارداتی بود، حذف این ارز حمایتی باعث شد قیمت علوفه و نهاده‌ها بین ۳ تا ۵ برابر افزایش یابد.

دامدارانی که دیگر توان تامین هزینه‌های نجومی خوراک را نداشتند، یا مجبور به کشتار دام‌های مولد خود شدند یا قیمت نهایی را به شدت بالا بردند. بر اساس داده‌های جدول، قیمت هر کیلو دام زنده از ۵۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۰ با یک پرش باورنکردنی به ۷۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۱ و سپس به ۱۷۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۲ رسید! یعنی تنها ظرف دو سال، قیمت دام زنده بیش از ۳ برابر شد. حالا قیمت یک گوسفند ۵۰ کیلویی از ۲.۵ میلیون تومان به ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسیده بود؛ رقمی که تا چند سال قبل از آن، کل بودجه خرید اقساطی جهیزیه یک خانواده بود!

این روند صعودی در سال ۱۴۰۳ با همان فرمان ادامه یافت. نرخ هر کیلو دام زنده به ۳۰۰ هزار تومان رسید و قیمت یک راس گوسفند مرز روانی ۱۵ میلیون تومان را رد کرد. در این مرحله، گوشت قرمز عملاً از سبد خرید قشر ضعیف جامعه حذف شد و به یک کالای مناسبتی تبدیل گردید.

پرده چهارم (۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵)؛ رکوردشکنی تاریخی و جنون قیمت‌ها

بررسی آمارهای سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان‌دهنده یک «ابر تورم» در حوزه پروتئین دامی است. در سال ۱۴۰۴، قیمت هر کیلو دام زنده به ۳۲۷ هزار تومان و بهای یک گوسفند به نزدیک ۱۸ میلیون تومان رسید. اما اوج این کمدی تلخ اقتصادی در سال جاری، یعنی ۱۴۰۵ رخ داده است.

طبق آخرین داده‌های جدول، قیمت هر کیلوگرم دام زنده در سال ۱۴۰۵ به رقم شگفت‌انگیز ۷۰۰ هزار تومان رسیده است! این یعنی نسبت به سال گذشته، قیمت بیش از دو برابر (حدود ۱۱۴ درصد رشد) شده است. برآیند این وضعیت آن است که امروز برای خرید یک گوسفند زنده ۵۰ کیلویی باید ۳۵ میلیون تومان پول پرداخت کرد.

برای درک بهتر این فاجعه، بیایید یک مقایسه آماری ساده انجام دهیم:

• رشد قیمت در یک دهه: قیمت یک کیلو دام زنده از ۱۴ هزار تومان در سال ۱۳۹۵ به ۷۰۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۵ رسیده است. این یعنی قیمت‌ها ظرف ۱۰ سال ۵۰ برابر (یا ۵۰۰۰ درصد) رشد کرده‌اند!

• قدرت خرید حقوق‌بگیران: در سال ۱۳۹۵ با پایه حقوق یک کارگر می‌شد حداقل دو راس گوسفند خریداری کرد. امروز در سال ۱۴۰۵، حقوق یک کارگر ساده حتی کفاف خرید یک‌سوم یک گوسفند زنده را هم نمی‌دهد.

پشت پرده این صعود جنون‌آمیز چیست؟

گرانی گوسفند دست‌پخت دامداران نیست؛ آن‌ها خود قربانی این چرخه معیوب هستند. دلایل اصلی این پرواز قیمت‌ها را می‌توان در چند بند خلاصه کرد.

۱. کاهش شدید ارزش ریال: وقتی دلار در بازار آزاد سقف‌های جدیدی را فتح می‌کند، تمام کالاها با آن همسو می‌گردند. گوسفند نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ چرا که پتانسیل قاچاق به کشورهای همسایه با ارزهای قیمتی همیشه وجود دارد.

۲. بحران علوفه و آب: خشکسالی‌های متوالی مراتع ایران را نابود کرده است. دامداری دستی و صنعتی کاملاً وابسته به نهاده‌های وارداتی است که با دلار روز قیمت‌گذاری می‌شوند.

۳. کشتار دام‌های مولد: در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ به دلیل ناتوانی دامداران در تامین هزینه‌ها، بخش زیادی از میش‌ها و دام‌های مولد روانه کشتارگاه شدند. نتیجه منطقی این اقدام، کاهش عرضه دام در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ و در نتیجه انفجار قیمت‌هاست.

سفره‌هایی که کوچک و کوچک‌تر می‌شوند

اعداد و ارقام جدول فوق، تنها آمار خشک اقتصادی نیستند؛ این‌ها خطوط موازی با آب رفتن سفره مردم هستند. افزایش ۵۰ برابری قیمت دام زنده در یک دهه، زنگ خطری جدی برای سلامت جامعه، سوءتغذیه نسل‌های آینده و فروپاشی یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های تولیدی کشور یعنی دامپروری است.

امروز در سال ۱۴۰۵، خرید یک گوسفند ۳۵ میلیون تومانی، برای بسیاری از ایرانیان به یک رویا تبدیل شده است. بدون اصلاح سیاست‌های کلان ارزی، کنترل تورم ساختاری و حمایت واقعی از تامین نهاده‌های دامی، بیم آن می‌رود که در سال‌های آتی، این جدول باز هم رکوردهای عجیب‌تری را ثبت کند و گوشت قرمز برای همیشه از دسترسی طبقه متوسط و ضعیف جامعه خارج شود.

بله | ایتا | روبیکا | سروش پلاس | تلگرام | اینستاگرام | آپارات